तंत्रज्ञानाने आजवर अनेक चमत्कार केले आहेत, पण इतिहासाच्या अंधाऱ्या गर्तेत हरवलेले महान विचारवंतांचे गूढ उलगडण्याची किमया कृत्रिम बुद्धिमत्तेने नुकतीच करून दाखवली आहे. विसाव्या शतकातील सर्वात महान आणि कुशाग्र बुद्धिमत्तेचे गणितज्ञ कर्ट गोडेल यांच्या अनाकलनीय आणि कोणालाही न वाचता येणाऱ्या हस्तलिखितांचे रहस्य आता कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने जगासमोर आले आहे. 'द गार्डियन'ने १३ नोव्हेंबर २०२६ रोजी प्रसिद्ध केलेल्या एका अहवालानुसार, कृत्रिम बुद्धिमत्तेने गोडेल यांच्या गणितीय वह्यांचा असा काही खजिना उलगडला आहे, ज्याने संपूर्ण गणित आणि विज्ञान विश्वाला अचंबित करून सोडले आहे. कर्ट गोडेल हे असे थोर गणितज्ञ होते ज्यांच्या प्रगल्भ विचारांनी आणि सिद्धांतांनी आधुनिक संगणक युगाचा आणि पर्यायाने आजच्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा पाया रचला होता. आज तेच आधुनिक तंत्रज्ञान आपल्या या वैचारिक जनकाचे हरवलेले अमूल्य ज्ञान प्रकाशात आणत आहे, हा काळाचा एक सुंदर आणि काव्यमय न्याय म्हणावा लागेल.
गोडेल यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या मागे हजारो पानांच्या हस्तलिखित वह्यांचा एक प्रचंड मोठा खजिना उरला होता. यातील १९४० च्या दशकात लिहिलेल्या सोळा वह्यांमध्ये तब्बल १००९ पानांचा सखोल आणि गुंतागुंतीचा मजकूर दडलेला होता. पण हा खजिना उलगडण्यात आणि तो जगासमोर आणण्यात एक मोठी आणि भयंकर अडचण होती. गोडेल यांनी हा सर्व मजकूर एका जुन्या जर्मन लघुलिपीत लिहून ठेवला होता. ही लघुलिपी इतकी जुनी आणि क्लिष्ट आहे की, खुद्द गोडेल ज्या काळात तिचा वापर करत होते, त्या काळातही ती जर्मनीमध्ये कालबाह्य झाली होती. आज संपूर्ण जगात ही लघुलिपी वाचू शकणारे केवळ बोटावर मोजण्याइतकेच लोक उरले आहेत. त्यामुळे या हजारो पानांच्या वह्यांमध्ये नक्की काय दडले आहे, हे समजणे मानवासाठी जवळपास अशक्यप्राय आव्हान बनले होते. हे अक्षरशः एका परकीय भाषेत लिहिलेल्या आणि काळाच्या ओघात चावी हरवलेल्या गुप्त संदेशासारखे होते.
फिनलंडच्या हेलसिंकी विद्यापीठातील तर्कशास्त्रज्ञ जॅन वॉन प्लेटो यांनी २०१७ मध्ये या वह्यांचे गूढ उलगडण्याचा विडा उचलला. जेव्हा त्यांच्या विद्यापीठातून निवृत्तीची वेळ जवळ आली, तेव्हा स्वतःला शैक्षणिक कार्यात व्यस्त ठेवण्यासाठी आणि स्वतःचे महत्त्व टिकवून ठेवण्यासाठी त्यांनी या अशक्यप्राय कामाला हात घातला. युरोपियन रिसर्च कौन्सिलकडून मिळालेल्या मोठ्या अनुदानाच्या मदतीने त्यांनी स्वतः ती कालबाह्य आणि कठीण जर्मन लघुलिपी शिकून घेतली. जगात ही लिपी वाचू शकणाऱ्या अवघ्या सहा लोकांपैकी ते एक बनले. त्यांनी एक छोटी टीम बनवून या वह्या वाचायला आणि त्यांचे भाषांतर करायला सुरुवात केली. पण मानवी मेंदूच्या आणि वेळेच्या मर्यादा इथे स्पष्टपणे दिसून आल्या. या क्लिष्ट मजकुराचे आकलन करण्याची त्यांची गती संथ आणि काहीशी नैराश्य आणणारी होती. प्लेटो आणि त्यांची टीम प्रचंड मेहनत करूनही आठवड्याभरात जेमतेम एका पानाचा अर्थ लावू शकत होती. माणसाची एकाग्रता, आकलन क्षमता आणि जुन्या गोष्टी सलग लक्षात ठेवण्याची ताकद या अवाढव्य कामासमोर खूपच थिटी पडत होती.
ऑगस्ट २०२६ मध्ये फ्रान्समध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि गणितीय सिद्धतेवर आधारित एका परिषदेत प्लेटो यांची भेट काही संगणक तज्ज्ञांशी झाली. त्या तज्ज्ञांनी प्लेटो यांना या अडकलेल्या कामासाठी 'क्लॉड' या प्रगत कृत्रिम बुद्धिमत्ता मॉडेलची मदत घेण्याचा सल्ला दिला. हेलसिंकीला परतल्यावर प्लेटो यांनी सप्टेंबर महिन्यात क्लॉडचा वापर करण्यास प्रत्यक्ष सुरुवात केली. त्यांनी या वह्यांचे स्वतः केलेले काही उतारे आणि गोडेल यांच्या साहित्यावरील इतर पुस्तके क्लॉडला माहिती म्हणून पुरवली. त्यानंतर जे घडले ते मानवी कल्पनेपलीकडचे आणि कोणत्याही चमत्कारापेक्षा कमी नव्हते. मानवाला जे काम करण्यासाठी कदाचित अनेक दशके लागली असती, ते काम क्लॉडने अवघ्या काही दिवसांत पूर्ण केले. क्लॉडने संपूर्ण एक हजार पानांच्या लघुलिपीतील मजकुराचे सखोल विश्लेषण करून तब्बल साडेसहाशे पानांचा सविस्तर आणि अचूक अहवाल प्लेटो यांच्या हातात सोपवला. प्लेटो यांच्यासाठी हा एक प्रचंड मोठा मानसिक धक्का आणि तितकाच सुखद अनुभव होता. माणसाला एका वेळी एकच पान वाचता येते आणि आपण मागचे संदर्भ सहज विसरतो. पण कृत्रिम बुद्धिमत्तेने मानवी मर्यादा ओलांडत एकाच वेळी हजारो पानांचा एकमेकांशी संबंध जोडला होता. क्लॉडने गोडेल यांच्या संपूर्ण लिखाणाला एक सलग आणि एकसंध विचार म्हणून पाहिले होते, जे मानवी मेंदूला एकाच वेळी लक्षात ठेवणे निव्वळ अशक्य होते.
या कृत्रिम बुद्धिमत्तेने शोधून काढलेले आणि जगासमोर आणलेले निष्कर्ष खरोखरच डोळे विस्फारणारे होते. आधुनिक काळातील या सर्वात महान तर्कशास्त्रज्ञाने जगाला वाटत होते त्यापेक्षा कितीतरी अधिक पटीने मोठे आणि क्रांतिकारक शोध लावून ठेवले होते, हे यातून स्पष्टपणे सिद्ध झाले. क्लॉडने उलगडलेल्या या वह्यांमध्ये तब्बल शेकडो नवीन प्रमेये आणि सिद्धांत दडलेले होते, ज्यांची आजवर जगातील कोणत्याही गणितज्ञाला पुसटशी कल्पनाही नव्हती. गोडेल हे आपल्या काळाच्या कितीतरी पुढे होते, याचा हा सर्वात मोठा आणि जिवंत पुरावा होता. १९७० आणि ८० च्या दशकात इतर गणितज्ञांनी जे शोध लावले आणि ज्यासाठी त्यांना जागतिक स्तरावर नावाजले गेले, त्याचे अचूक भाकीत आणि सविस्तर विवेचन गोडेल यांनी १९४० च्या दशकातच आपल्या वह्यांमध्ये करून ठेवले होते. याशिवाय, तर्कशास्त्रातील तब्बल चौदा पूर्णपणे नवीन आणि अज्ञात विषय त्यांनी या वह्यांमध्ये स्पष्टपणे मांडून ठेवले होते, ज्यावर आजवर जगात कोणीही संशोधन केलेले नाही. यातून गोडेल यांच्या वैचारिक झेपेची आणि त्यांच्या अफाट प्रतिभेची खऱ्या अर्थाने जाणीव संपूर्ण जगाला झाली.
या संपूर्ण संशोधनातील सर्वात रंजक आणि ऐतिहासिक बाब म्हणजे 'अॅक्सिओम ऑफ चॉईस' या क्लिष्ट गणितीय विधानाचा विषय. १९६६ मध्ये अमेरिकन गणितज्ञ पॉल कोहेन यांना या विधानावर काम केल्याबद्दल गणितातील सर्वोच्च आणि नोबेलच्या तोडीचा मानला जाणारा 'फिल्ड्स मेडल' हा पुरस्कार मिळाला होता. त्यावेळी गोडेल यांनी असा दावा केला होता की, त्यांनी हा शोध अनेक वर्षांपूर्वी म्हणजेच १९४० च्या दशकातच लावला होता. पण जेव्हा इतर समकालीन गणितज्ञांनी त्यांना त्या दाव्याचा पुरावा मागितला, तेव्हा गोडेल आपल्याच हजारो पानांच्या वह्यांमधून तो पुरावा शोधण्यात आणि पुन्हा जगासमोर मांडण्यात पूर्णपणे अपयशी ठरले होते. प्लेटो यांनी क्लॉडला सर्वात पहिले हेच शोधण्याचे काम दिले की, गोडेल खरंच खरे बोलत होते का की तो केवळ एक पोकळ दावा होता? क्लॉडने हुशारीने आणि अचूकतेने या प्रश्नाचे उत्तर होकारार्थी दिले. गोडेल यांच्या वह्यांमधून असे निष्पन्न झाले की, ते या अंतिम पुराव्याच्या अगदी एका पाऊलावर पोहोचले होते. त्यांनी केवळ एका व्याख्येत छोटीशी तांत्रिक चूक केली होती, पण त्यांनी तीच व्याख्या दोन वर्षांपूर्वी लिहिलेल्या एका पानात अगदी अचूक मांडली होती. जर त्यांनी आपले ते काम न थांबवता आणखी काही महिने चालू ठेवले असते, तर तो शोध पूर्ण झाला असता आणि कदाचित १९४० मध्येच त्यांना या महान कार्यासाठी फिल्ड्स मेडलने सन्मानित करण्यात आले असते. क्लॉडने शोधून काढलेली त्यांच्या विचारांची मांडणी आणि त्यांच्या पुराव्याचे वास्तुकला सुंदर आणि तर्कशुद्ध असल्याचे प्लेटो यांनी मान्य केले आहे. गोडेल हे केवळ सूत्रांशी खेळणारे शास्त्रज्ञ नव्हते, तर त्यांच्याकडे स्पष्ट विचार आणि ते सिद्ध करण्याची एक पद्धतशीर हातोटी होती, हे यातून सिद्ध होते.
कृत्रिम बुद्धिमत्तेने दिलेले हे निष्कर्ष केवळ हवेतले दावे नव्हते, तर त्याला भक्कम गणिताचा आधार होता. जेव्हा क्लॉडने दिलेल्या या पुराव्यांची गणितातील प्रगत संगणक प्रणालीत पडताळणी करण्यात आली, तेव्हा ते अचूक ठरले. क्लॉडने गोडेल यांच्या वह्यांमधून तब्बल ६६३ वेगळे सिद्धांत शोधून काढले. जेव्हा या सर्वांची काटेकोर तपासणी करण्यात आली, तेव्हा त्यातील जवळपास चारशे सिद्धांत पूर्णपणे अचूक आणि जसेच्या तसे सत्य असल्याचे सिद्ध झाले. दोनशे सिद्धांतांमध्ये किरकोळ दुरुस्ती करण्याची किंवा काही गृहितके जोडण्याची गरज भासली आणि केवळ पन्नास सिद्धांत पूर्णपणे चुकीचे ठरले. यात विशेष आश्चर्याची गोष्ट नाही, कारण खुद्द गोडेल यांनीही जेव्हा आपले जुने लिखाण पुन्हा वाचले होते, तेव्हा त्यांनी स्वतःच्या हाताने त्या हस्तलिखिताच्या बाजूला ते सिद्धांत चुकीचे किंवा वाईट असल्याचे शेरे जर्मन भाषेत मारून ठेवले होते.
गोडेल यांचा अंत शोकाकुल आणि दुःखद झाला होता. आयुष्याच्या उत्तरार्धात मानसिक आजारामुळे ते प्रचंड संशयी बनले होते आणि स्वतःच्या पत्नीने बनवलेल्या अन्नाशिवाय इतर कोणत्याही व्यक्तीने दिलेले अन्न खाण्यास त्यांनी स्पष्ट नकार दिला होता. या अतीव संशयामुळे आणि भीतीने १९७८ मध्ये केवळ उपासमारीने त्यांचे दुःखद निधन झाले. पण आज दशकांनंतर कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या रूपाने त्यांचा तोच अमूल्य वैचारिक वारसा पुन्हा एकदा जिवंत झाला आहे. येणाऱ्या काळात गोडेल यांच्या भौतिकशास्त्र आणि विश्वविज्ञानावरील वह्यांचे गूढ उलगडण्याची प्लेटो यांची महत्त्वाकांक्षी योजना आहे. ज्या माणसाने आपल्या अफाट बुद्धिमत्तेच्या जोरावर आधुनिक संगणकाचा आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा मार्ग प्रशस्त केला, त्याच माणसाच्या हरवलेल्या ज्ञानाला आजच्या अद्ययावत कृत्रिम बुद्धिमत्तेने अंधारातून प्रकाशात आणले आहे. हा खऱ्या अर्थाने मानवी बुद्धिमत्ता आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांच्यातील समन्वयाचा विज्ञानाच्या इतिहासातील एक सुवर्ण आणि भावूक क्षण आहे.
--- तुषार भ. कुटे
#AI #ArtificialIntelligence #Gemini







