नोकरीच्या शोधात कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर

सध्याच्या स्पर्धात्मक आणि वेगाने बदलणाऱ्या जगात नोकरी शोधणे हे एक कठीण, मानसिक कसोटी पाहणारे आणि थकवणारे काम बनले आहे. या कठीण प्रक्रियेत उमेदवारांना आता कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या रूपाने एक मोठा आधार मिळाला आहे. स्वतःचा रेझ्युमे (CV) तयार करणे, कव्हर लेटर लिहिणे किंवा अगदी ऑनलाईन मुलाखतीची तयारी करणे, या सर्व गोष्टींसाठी आजचे तरुण आणि पदवीधर विद्यार्थी चॅटजीपीटीसारख्या एआय साधनांचा वापर करू लागले आहेत. अनेक कंपन्या आणि नोकरभरती करणारे अधिकारी उमेदवारांच्या या एआय वापराकडे एका विशिष्ट मर्यादेपर्यंत सकारात्मक दृष्टिकोनातून पाहत आहेत. परंतु, यातून आता एक गुंतागुंतीचा नैतिक प्रश्न निर्माण झाला आहे. एआयचा वापर करून मदत घेणे आणि एआयचा वापर करून सरळसरळ फसवणूक करणे, यातील सीमारेषा नेमकी कुठे संपते? याच कळीच्या मुद्द्यावर नुकत्याच समोर आलेल्या एका सविस्तर अहवालातून नोकरभरतीच्या जगातील एक वेगळे वास्तव समोर आले आहे.

 

या समस्येची पाळेमुळे समजून घेण्यासाठी टॉम नावाच्या एका बावीस वर्षीय तरुणाचे उदाहरण बोलके आहे. टॉमने गेल्या वर्षी भूगोल विषयात आपली पदवी पूर्ण केली. त्यानंतर नोकरी मिळवण्यासाठी त्याने तब्बल दोनशेपेक्षा जास्त कंपन्यांमध्ये अर्ज केले. इतक्या मोठ्या संघर्षानंतर गेल्या महिन्यात त्याला एका रेस्टॉरंट मॅनेजरची नोकरी मिळाली. टॉमच्या मते, दोनशे ठिकाणी अर्ज करण्याची ही संपूर्ण प्रक्रिया थकवणारी आणि नैराश्य आणणारी होती. अनेकदा कंपन्यांकडून अर्जावर कोणतेही उत्तर किंवा प्रतिक्रियाही मिळत नसे. टॉमने प्रामाणिकपणे कबूल केले की, जर त्याने कृत्रिम बुद्धिमत्तेची मदत घेतली नसती, तर तो या कठीण प्रक्रियेतून कधीही बाहेर पडू शकला नसता. कंपन्यांची अशी अपेक्षा असते की उमेदवाराने प्रत्येक अर्जासाठी आपले सर्वोत्तम योगदान दिले पाहिजे, परंतु जेव्हा एखादा बेरोजगार तरुण दिवसाला दहा ते वीस वेगवेगळ्या नोकऱ्यांसाठी अर्ज करत असतो, तेव्हा प्रत्येक अर्जासाठी नव्याने तेवढीच मेहनत घेणे मानवी क्षमतेच्या पलीकडचे असते. याच ठिकाणी एआय उमेदवारांसाठी एका संजीवनीसारखे काम करते.

या संपूर्ण प्रक्रियेत कॉर्पोरेट कंपन्यांचा एक मोठा 'दुटप्पीपणा' देखील टॉमने उघड केला आहे. अनेक कंपन्या उमेदवारांना सक्त ताकीद देतात की त्यांनी नोकरीच्या अर्जासाठी एआयचा वापर करू नये. परंतु, याच कंपन्या स्वतःकडे आलेल्या हजारो अर्जांची छाननी करण्यासाठी आणि योग्य उमेदवार निवडण्यासाठी स्वतः एआय सॉफ्टवेअरचा सर्रास वापर करत असतात. टॉमने मुलाखतीत किंवा ऑनलाईन चाचणीत कधीही एआयचा वापर करून फसवणूक केली नाही, परंतु त्याने आपला सीव्ही अधिक आकर्षक बनवण्यासाठी आणि कव्हर लेटरमध्ये योग्य 'बझवर्ड्स' (विशिष्ट आणि प्रभावी शब्द) टाकण्यासाठी एआयची मदत नक्कीच घेतली. कारण, जर उमेदवाराच्या सीव्हीमध्ये हे विशिष्ट शब्द नसतील, तर कंपनीचे एआय स्क्रीनिंग सॉफ्टवेअर तो अर्ज पहिल्याच टप्प्यात बाद करून टाकते. टॉमच्या मते, हा एक विचित्र असा तारेवरचा कसरत करण्याचा प्रकार आहे. जर तुम्ही एआयचा खूप जास्त वापर केला, तर तुमचा अर्ज एखाद्या यंत्राने लिहिल्यासारखा वाटतो आणि त्यात मानवी स्पर्श उरत नाही. पण जर तुम्ही एआयच्या भाषेचा आणि शब्दांचा अजिबात वापर केला नाही, तर कंपनीचे स्वयंचलित एआय स्क्रीनिंग तुम्हाला सहज नाकारून पुढे निघून जाते.

उमेदवारांच्या या एआय वापरामुळे नोकरभरतीच्या क्षेत्रात नेमके काय बदल होत आहेत, हे तपासण्यासाठी 'इन्स्टिट्यूट ऑफ स्टुडंट एम्प्लॉयर्स' (ISE) या संस्थेने ब्रिटनमधील तब्बल १५५ सर्वात मोठ्या कंपन्यांचे नुकतेच एक मोठे सर्वेक्षण केले. या सर्वेक्षणातून असे दिसून आले आहे की, कंपन्या आता नोकरभरतीच्या काही टप्प्यांवर उमेदवारांच्या एआय वापराबाबत अधिक स्वीकारार्ह दृष्टिकोन बाळगू लागल्या आहेत. विशेषतः सीव्ही आणि कव्हर लेटर लिहिण्यासाठी एआयचा वापर करणे कंपन्यांना आता बऱ्यापैकी मान्य झाले आहे. परंतु, याच सर्वेक्षणात एक अत्यंत धक्कादायक बाबही समोर आली आहे. तब्बल ९२ टक्के कंपन्यांनी असे नोंदवले आहे की त्यांना नोकरभरतीच्या प्रक्रियेत एआयच्या गैरवापराचा किंवा फसवणुकीचा थेट सामना करावा लागला आहे. गेल्या वर्षी हा आकडा ८५ टक्के इतका होता. या गैरवापरामध्ये प्रामुख्याने ऑनलाईन व्हिडिओ मुलाखतीदरम्यान एआयचा 'रिअल-टाईम असिस्टंट' म्हणून वापर करणे, किंवा ऑनलाईन तांत्रिक चाचण्या (Online assessments) एआयच्या मदतीने सोडवणे यांसारख्या गंभीर फसवणुकीच्या प्रकारांचा समावेश आहे.

या तंत्रज्ञानामुळे नोकरी शोधण्याच्या पद्धतीत एक धोकादायक कल निर्माण झाला आहे, ज्याला उद्योग क्षेत्रात 'स्प्रे अँड प्रे' (Spray and pray) असे म्हटले जाते. याचा अर्थ असा की, एआयच्या मदतीने एकाच वेळी शेकडो किंवा हजारो कंपन्यांमध्ये अंधाधुंद अर्ज पाठवणे आणि त्यापैकी एखादी तरी नोकरी मिळेल अशी प्रार्थना करणे. 'आयएसई'चे मुख्य कार्यकारी अधिकारी स्टीफन इशरवुड यांच्या मते, या 'स्प्रे अँड प्रे' तंत्रामुळे नोकरीच्या बाजारात आधीच असलेली प्रचंड मोठी स्पर्धा आता अधिकच तीव्र झाली आहे आणि त्याचा थेट मानसिक ताण विद्यार्थ्यांवर येत आहे. आजच्या घडीला एका पदवीधर उमेदवाराच्या नोकरीसाठी सरासरी १४१ अर्ज येत आहेत, यावरून या स्पर्धेच्या भीषणतेची कल्पना येते.

फ्रान्सच्या 'ईडीएफ' या महाकाय ऊर्जा कंपनीतील सुरुवातीच्या टप्प्यावरील नोकरभरती प्रमुख हॉली मूडी यांनी या संपूर्ण परिस्थितीवर मालक आणि कंपनीच्या दृष्टिकोनातून सविस्तर प्रकाश टाकला आहे. मूडी यांच्या मते, आजचा नोकरीचा बाजार निर्दयी आणि कठीण बनला आहे, त्यामुळे नोकरी मिळवण्यासाठी एआयचा वापर करणाऱ्या पदवीधरांना त्या पूर्णपणे दोष देत नाहीत. परंतु, आता हा वापर एका मोठ्या समस्येत रूपांतरित होत आहे. 'ईडीएफ'ने नुकतीच आपली पदवीधर नोकरभरती योजना सुरू केली होती, परंतु अवघ्या तीन आठवड्यांत त्यांना तब्बल १२,००० अर्ज प्राप्त झाले. गेल्या वर्षीच्या तुलनेत ही १० टक्क्यांची मोठी वाढ होती. अर्जांचा हा प्रचंड महापूर पाहून कंपनीला नाईलाजाने आपली नोकरभरतीची मुदत वेळेआधीच संपवावी लागली. मूडी यांनी सांगितले की या वाढत्या अर्जांमागे एआयचा मोठा वाटा आहे. सर्वात मोठी अडचण ही आहे की आता नोकरभरतीमध्ये 'समान संधीचे मैदान' उरलेले नाही. काही उमेदवार प्रामाणिकपणे स्वतःच्या बुद्धीने सर्व प्रक्रियांना सामोरे जातात, तर काही उमेदवार पहिल्या पायरीपासून ते शेवटच्या मुलाखतीपर्यंत केवळ एआयच्या जीवावर पुढे जाण्याचा प्रयत्न करतात.

उमेदवारांच्या या वाढत्या फसवणुकीला आळा घालण्यासाठी अनेक कंपन्या आता आपली नोकरभरती प्रक्रिया शक्य तितकी 'एआय-प्रूफ' म्हणजेच एआयच्या हस्तक्षेपापासून मुक्त ठेवण्याचा आटोकाट प्रयत्न करत आहेत. 'ईडीएफ'सारख्या कंपन्यांनी आता सुरुवातीलाच सीव्ही वाचणे बंद केले आहे. त्याऐवजी ते आता उमेदवारांच्या प्रत्यक्ष कौशल्यांवर आणि वर्तणुकीवर आधारित चाचण्या घेण्यावर अधिक भर देत आहेत. परंतु, मूडी यांच्या मते, व्हिडिओ मुलाखतींमध्ये अद्यापही अनेक उमेदवार नियम धाब्यावर बसवण्याचा प्रयत्न करतात. अनेकदा असे लक्षात येते की मुलाखतीत वेगवेगळ्या उमेदवारांनी दिलेली उत्तरे अगदी हुबेहूब आणि सारखीच असतात. काही उमेदवार प्रश्न विचारल्यानंतर काही सेकंद जाणीवपूर्वक शांत राहतात, जेणेकरून त्यांच्या स्क्रीनमागे चाललेले एआय सॉफ्टवेअर त्यांना योग्य उत्तर शोधून देईल. जेव्हा ते बोलायला लागतात, तेव्हा ते स्वतःच्या मनाने बोलत नसून एखाद्या रोबोटसारखी समोरची 'स्क्रिप्ट' वाचत आहेत, असे स्पष्टपणे जाणवते. एआयच्या या अशा अनियंत्रित आणि फसव्या वापरामुळे कंपन्यांमध्ये पूर्णपणे अकार्यक्षम आणि अयोग्य कर्मचारी भरती होण्याचा मोठा धोका निर्माण झाला आहे.

एका नव्याने नोकरी लागलेल्या प्रशिक्षणार्थी अकाऊंटंटने स्वतःचे नाव गुप्त ठेवण्याच्या अटीवर बीबीसीला दिलेल्या माहितीतून या समस्येचा आणखी एक मानवी पैलू समोर येतो. या तरुणाने ५० पेक्षा जास्त ठिकाणी अर्ज केले आणि प्रत्येक ठिकाणी एआयची मदत घेतली. परंतु, त्याने या तंत्रज्ञानाचा वापर केवळ कंपनीची माहिती काढण्यासाठी, स्वतःचा सीव्ही सुधारण्यासाठी आणि मुलाखतीची तयारी करण्यासाठी केला. तो स्वतः कधीही चाचणीत फसवणूक करत नाही, पण त्याच्या ओळखीचे अनेक लोक असे करतात हे तो मान्य करतो. जेव्हा एखादा बेरोजगार तरुण १०० पेक्षा जास्त ठिकाणी अर्ज करूनही अपयशी ठरतो, तेव्हा तो हताश आणि निराश होतो. जेव्हा त्याला दिसते की इतर सर्व लोक एआयचा वापर करून फसवणूक करत आहेत आणि नोकऱ्या मिळवत आहेत, तेव्हा त्याच्या प्रामाणिकपणाचा अंत होतो आणि तोही या स्पर्धेत टिकून राहण्यासाठी गैरमार्गाचा अवलंब करण्यास प्रवृत्त होतो.

'ईडीएफ'च्या हॉली मूडी यांनी मांडलेला विचार हा या संपूर्ण तंत्रज्ञान युगाचा खरा धडा आहे. नोकरीच्या अर्जांमध्ये एआयचा वाढता वापर हा कर्मचारी आणि मालक या दोघांसाठीही एक न सुटणारा आणि कायमचा 'नैतिक पेचप्रसंग'  बनला आहे. सध्यातरी केवळ १६ टक्के कंपन्या उमेदवारांची छाननी करण्यासाठी एआयचा वापर करत आहेत, पण अर्जांचा वाढता महापूर पाहता निम्म्याहून अधिक कंपन्या लवकरच ही एआय यंत्रणा लागू करण्याच्या तयारीत आहेत. परंतु, तंत्रज्ञान कितीही प्रगत झाले किंवा उमेदवारांनी कितीही आकर्षक सीव्ही बनवले, तरीही कोणत्याही कंपनीला खऱ्या अर्थाने एका जिवंत आणि विचार करू शकणाऱ्या माणसाचीच गरज असते. कंपन्यांना उमेदवारांमध्ये खरेपणा आणि त्यांचे स्वतःचे एक स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व पाहायचे असते. व्यवसायाच्या वाढीसाठी एकाच साच्यात तयार झालेल्या एआय-निर्मित उत्तरांची नाही, तर खऱ्या मानवी 'विचारांच्या विविधतेची' नितांत आवश्यकता असते, हेच यातून  अधोरेखित होते.

--- तुषार भ. कुटे 


#कृत्रिमबुद्धिमत्ता #ArtificialIntelligence #GenerativeAI #ChatGPT #AI #AIinRecruitment #FutureOfWork #JobSearch #JobSeekers #CareerDevelopment #Recruitment #HiringTrends #AIEthics #ResponsibleAI #AIandJobs #Employment #DigitalTransformation #HumanIntelligence #EthicalAI #मराठीलेखन #तुषारभकुटे

मेटाची 'म्युझ वंडर' आणि 'वंडर फुल' मॉडेल्सची अधिकृत घोषणा.

तंत्रज्ञान विश्वात सध्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेची एक अटीतटीची शर्यत सुरू आहे. या शर्यतीत आतापर्यंत 'ओपनएआय', 'गुगल' आणि 'अँथ्रोपिक' यांसारख्या दिग्गज कंपन्यांचे निर्विवाद वर्चस्व मानले जात होते. मात्र, आता मार्क झुकेरबर्ग यांच्या नेतृत्वाखालील 'मेटा' कंपनीने या जागतिक शर्यतीत एक ऐतिहासिक उडी घेतली आहे. १२ ऑक्टोबर २०२६ रोजी मेटाने त्यांच्या प्रगत 'म्युझ वंडर' (Muse Wonder) आणि त्याची अवाढव्य क्षमता असलेली आवृत्ती 'म्युझ वंडर फुल' (Muse Wonder Full) या नव्या एआय मॉडेल्सची अधिकृत घोषणा केली आहे. तंत्रज्ञान क्षेत्रात 'वॉटरमेलन' या गूढ अशा सांकेतिक नावाने विकसित करण्यात आलेले हे अफाट तंत्रज्ञान आता केवळ एका साध्या चॅटबॉटपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. हे तंत्रज्ञान मानवाचे एक परिपूर्ण 'वैयक्तिक आणि व्यावसायिक डिजिटल सहाय्यक' बनण्याच्या दिशेने टाकलेले मानवी इतिहासातील मोठे पाऊल आहे. मेटाच्या या नव्या घोषणेने संपूर्ण तंत्रज्ञान क्षेत्रात मोठी खळबळ उडवून दिली असून, गुगलच्या 'जेमिनी ४ अरगॉन' आणि ओपनएआयच्या 'जीपीटी-६ ॲस्ट्रा'सारख्या प्रगत मॉडेल्सना आता एक तगडे जागतिक आव्हान उभे राहिले आहे.

'म्युझ वंडर' आणि त्याची अधिक प्रगत आवृत्ती असलेले 'म्युझ वंडर फुल' हे मॉडेल्स खऱ्या अर्थाने 'एजंटिक एआय' या क्रांतिकारक संकल्पनेवर आधारित आहेत. याचा सोपा अर्थ असा की, हे मॉडेल केवळ तुमच्या प्रश्नांची लेखी उत्तरे देऊन किंवा माहिती पुरवून थांबत नाही, तर ते तुम्ही दिलेल्या सूचनांनुसार प्रत्यक्ष जगातील कृती करते. मेटाने या मॉडेल्सच्या रचनेमध्ये 'ॲक्टिव्ह मेमरी' आणि 'ॲक्टिव्ह फोकस' ही दोन मानवी मेंदूच्या जवळ जाणारी वैशिष्ट्ये जाणीवपूर्वक समाविष्ट केली आहेत. या अत्याधुनिक तंत्रज्ञानामुळे हे एआय मॉडेल तुमच्या व्यावसायिक आणि वैयक्तिक आयुष्यातील महत्त्वाच्या ध्येयांवर सतत लक्ष ठेवते, तुमची जुनी व खाजगी माहिती लक्षात ठेवते, आणि तुम्हाला हवी असलेली कठीण कामे कोणत्याही मानवी मदतीशिवाय सुलभतेने पूर्ण करते. हे मॉडेल पूर्णपणे 'मल्टीमॉडल' स्वरूपाचे असून ते एकाच वेळी लिखित मजकूर, गुंतागुंतीची चित्रे, महाकाय व्हिडिओ आणि ऑडिओ या सर्व प्रकारच्या माहितीवर एका क्षणात प्रक्रिया करू शकते. उदाहरणादाखल सांगायचे तर, तुम्ही या मॉडेलला एखादा मोठा व्हिडिओ किंवा कायदेशीर आणि आर्थिक कागदपत्रांची हजारो पानांची फाईल देऊन त्यातील गुंतागुंतीचे प्रश्न सोडवण्यास, इंटरनेटवरून माहिती गोळा करण्यास किंवा कोडिंगमधील चुका दुरुस्त करून नवीन सॉफ्टवेअर बनवण्यास सांगू शकता. हे मॉडेल एखाद्या निष्णात आणि अनुभवी मानवी अभियंत्याप्रमाणे ही सर्व कामे अचूकतेने आणि अफाट वेगाने पार पाडते.

या मॉडेल्सच्या तांत्रिक क्षमतांचा आणि प्रमाणांचा सखोल विचार केल्यास, 'म्युझ वंडर फुल' या मॉडेलने जागतिक तंत्रज्ञान विश्वाला खऱ्या अर्थाने  निरुत्तर केले आहे. या मॉडेलची माहिती साठवण्याची आणि एकाच वेळी प्रक्रिया करण्याची क्षमता (Context window) तब्बल दहा लाख (१ दशलक्ष) टोकन्स इतकी अवाढव्य आहे. याचा सरळ अर्थ असा की, हे मॉडेल एकाच वेळी अनेक मोठी पुस्तके, शेकडो अहवाल किंवा हजारो पानांचा डेटा एकाच झटक्यात वाचू शकते आणि संवादाचा मागील कोणताही संदर्भ न विसरता सलग उत्तरे देऊ शकते. 'आर्टिफिशियल अनालिसिस इंटेलिजन्स इंडेक्स' या स्वतंत्र जागतिक मानकावर 'म्युझ वंडर फुल'ने तब्बल ५६ इतका अत्यंत उच्च आणि जागतिक दर्जाचा स्कोअर मिळवला आहे. हा स्कोअर ओपनएआयच्या बहुचर्चित 'जीपीटी-६ ॲस्ट्रा' आणि अँथ्रोपिकच्या 'क्लॉड ओपस ५.५' तसेच 'क्लॉड फेबल ५.१' यांसारख्या जगातील सर्वात शक्तिशाली मानल्या जाणाऱ्या मॉडेल्सच्या अगदी बरोबरीचा आणि अनेक निकषांवर त्यांच्याहूनही सरस आहे. कोडिंग करणे, लांबलचक आणि गुंतागुंतीचे व्यावसायिक निर्णय घेणे, आणि एकाच वेळी अनेक सॉफ्टवेअर टूल्सचा वापर करणे या सर्व गोष्टींमध्ये हे मॉडेल तरबेज असल्याचे विविध कठीण चाचण्यांमधून अधिकृतरीत्या सिद्ध झाले आहे.

मेटाच्या या नव्या तंत्रज्ञानाने व्यावसायिक जगात आणि शेअर बाजारात मोठी आर्थिक उलाढाल सुरू केली आहे. मेटाने काही महिन्यांपूर्वी बाजारात आणलेल्या 'म्युझ' या एआय एजंट ॲपने अल्पावधीतच तब्बल ५ दशलक्ष (५० लाख) डाउनलोड्सचा टप्पा ओलांडून एक नवा आणि ऐतिहासिक विक्रम प्रस्थापित केला आहे. आता हे नवे 'म्युझ वंडर' मॉडेल याच ॲपला अधिक शक्तिशाली आणि वेगवान बनवण्यासाठी थेट वापरले जाणार आहे. हे तंत्रज्ञान सर्वसामान्यांसाठी पूर्णपणे मोफत नसून, डेव्हलपर्ससाठी 'एपीआय'च्या माध्यमातून ते व्यावसायिक दरांवर उपलब्ध करण्यात आले आहे. याच्या वापराचे दर प्रति दशलक्ष अनकॅश्ड इनपुट टोकन्ससाठी ४ डॉलर्स आणि आउटपुट टोकन्ससाठी २० डॉलर्स असे स्पर्धात्मक निश्चित करण्यात आले आहेत. तसेच सर्वसामान्य युजर्ससाठी हे ॲप त्यांच्या गरजेनुसार २० किंवा १०० डॉलर्सच्या मासिक वर्गणीवर (Subscription) उपलब्ध केले जाणार आहे. या सर्व आर्थिक यशाच्या आणि वाढत्या लोकप्रियतेच्या पार्श्वभूमीवर मेटाच्या शेअर्सनी शेअर बाजारात मोठी उसळी घेतली असून, त्यांचा शेअर ७४० डॉलर्सच्या घरात पोहोचला आहे. 'डॉइश बँक' आणि 'वेल्स फार्गो' यांसारख्या जागतिक आर्थिक संस्थांनी अंदाज वर्तवला आहे की, मेटाचा हा एआय व्यवसाय २०३० सालापर्यंत तब्बल ३६ अब्ज डॉलर्सची अवाढव्य उलाढाल करणारा एक महाकाय आणि स्वतंत्र उद्योग बनेल. ग्राहकांशी अधिक भावनिक जवळीक साधण्यासाठी मेटा 'म्युझ चार्म' नावाचे एक छोटे 'तामागोची' (Tamagotchi) सारखे हार्डवेअर उपकरणही बाजारात आणणार असल्याची चर्चा आहे, ज्यामुळे हे एआय लोकांच्या भौतिक आयुष्यातही प्रवेश करेल.

परंतु, या सर्व तांत्रिक आणि आर्थिक यशाच्या झगमगाटामागे एक गंभीर आणि मानवी सुरक्षिततेची चिंता वाढवणारी बाजूही आहे. इतके प्रगत आणि शक्तिशाली एजंटिक मॉडेल जेव्हा मानवाच्या हातात येते आणि त्याला प्रत्यक्ष कृती करण्याचे स्वातंत्र्य मिळते, तेव्हा सुरक्षिततेचा प्रश्न सर्वात आधी आणि सर्वात मोठ्या स्वरूपात उभा राहतो. 'फ्युचरिझम' आणि 'मॅशेबल' सारख्या तंत्रज्ञान माध्यमांनी या मॉडेल्सच्या सुरक्षिततेवर आणि नैतिकतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण केले आहे. "मी माझ्या फोनवरून याला थांबवू शकलो नाही" अशा प्रकारच्या युजर्सच्या धक्कादायक आणि भीतीदायक प्रतिक्रिया नुकत्याच समोर आल्या आहेत. जेव्हा एखादे एआय यंत्र तुमच्या फोनवर, तुमच्या डिजिटल आयुष्यावर आणि तुमच्या वैयक्तिक डेटावर पूर्णपणे अनियंत्रित ताबा मिळवते, तेव्हा ते किती भयंकर ठरू शकते, याची ही एक धोक्याची घंटा आहे. हे एआय वापरकर्त्यांच्या प्रियजनांबद्दल आणि कुटुंबाबद्दल खाजगी फायली बनवून ठेवत असल्याचा आरोपही केला जात आहे. मेटावर यापूर्वीही खोट्या व्हिडिओंच्या निर्मितीवरून टीका झाली आहे, ज्यामध्ये लहान मुलांचे रडतानाचे एआय-जनरेटेड व्हिडिओ बनवून समाजमाध्यमांवर शेअर केले गेले होते.

या भयानक आरोपांसोबतच, मेटा कंपनी सध्या अनेक मोठ्या कायदेशीर व नियामक संकटांचा सामना करत आहे. एकीकडे अमेरिकेतील न्यू मेक्सिको राज्याने गोपनीयतेच्या उल्लंघनासाठी मेटावर तब्बल ३५ ते ४० अब्ज डॉलर्सचा दंड ठोठावण्याची कायदेशीर तयारी सुरू केली आहे, तर दुसरीकडे ब्रिटनमधील 'ऑफकॉम'  या नियामक संस्थेनेही त्यांच्या इन्स्टाग्राम आणि एआय सेवांची सखोल चौकशी सुरू केली आहे. लोकांच्या वैयक्तिक फाईल्स आणि खाजगी माहिती आक्रमकपणे गोळा करण्याच्या मेटाच्या पारंपारिक आणि व्यावसायिक पद्धतीमुळे हे नवे 'म्युझ वंडर' मॉडेल खरोखरच सर्वसामान्यांसाठी सुरक्षित आहे का, यावर जागतिक स्तरावर चर्चा सुरू झाली आहे. अब्जावधी लोकांचा डेटा एकाच कंपनीच्या एआय मॉडेलकडे जाणे हे लोकशाहीसाठी आणि मानवी स्वातंत्र्यासाठी धोकादायक मानले जात आहे.

या वाढत्या टीकेला आणि आरोपांना उत्तर देताना मेटाने आपल्या बचावार्थ तांत्रिक भूमिका मांडली आहे. मेटाच्या अधिकृत दाव्यानुसार, त्यांनी या मॉडेल्सच्या सुरक्षिततेसाठी 'मेटा सुपरइंटेलिजन्स स्केलिंग फ्रेमवर्क' अंतर्गत सखोल अंतर्गत चाचण्या घेतल्या आहेत. युजर्सची कोणतीही वैयक्तिक माहिती त्यांच्या पूर्वपरवानगीशिवाय बाह्य जगात शेअर केली जाणार नाही, आणि कोणत्याही हानिकारक, बेकायदेशीर किंवा विध्वंसक सूचनांचे पालन हे मॉडेल करणार नाही, याची ग्वाही कंपनीने दिली आहे. त्यांनी 'मास्क' नावाच्या एका विशेष चाचणीचा संदर्भ देत स्पष्ट केले आहे की, दबावाखालीही हे मॉडेल खोटे बोलणार नाही आणि माहितीच्या बाबतीत ते पूर्णपणे प्रामाणिक राहील. सायबर सुरक्षेच्या बाबतीतही हे मॉडेल बचाव आणि संरक्षणासाठी उपयुक्त ठरेल, असा दावा कंपनीने केला आहे. तरीही, कंपनीने स्वतःच्या अहवालात हे स्पष्टपणे मान्य केले आहे की हे तंत्रज्ञान अद्याप पूर्णपणे निर्दोष नाही आणि नवीन किंवा गुंतागुंतीच्या परिस्थितीत ते मानवाला अपेक्षित नसलेल्या चुका करू शकते. त्यामुळेच त्यांनी डेव्हलपर्सना या तंत्रज्ञानाचा वापर करताना भक्कम सुरक्षा उपाय लागू करण्याचा सल्ला दिला आहे.

एकूणच विचार करता, मेटाचे हे 'म्युझ वंडर' आणि 'म्युझ वंडर फुल' मॉडेल म्हणजे मानवी संस्कृतीच्या आणि सॉफ्टवेअरच्या इतिहासातील एक प्रगत, शक्तिशाली आणि स्वयंचलित वैयक्तिक सहाय्यक नक्कीच आहे. मार्क झुकेरबर्ग यांनी कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर लावलेला हा अब्जावधी डॉलर्सचा जुगार त्यांना तंत्रज्ञान शर्यतीत नक्कीच आघाडीवर आणून ठेवत आहे. परंतु, आपल्या वैयक्तिक आयुष्यातील सर्व गुपिते, आर्थिक माहिती आणि दैनंदिन कृती करण्याचे स्वातंत्र्य एका महाकाय कॉर्पोरेट कंपनीच्या एआयच्या हातात डोळे झाकून देणे, हा संपूर्ण मानवजातीसाठी एक मोठा आणि कधीही न परवडणारा जुगार ठरू शकतो. तंत्रज्ञानाचा विकास आणि मानवी सुरक्षितता यांच्यातील हा लपाछपीचा खेळ आता कोणत्या नव्या संकटाला किंवा डिजिटल क्रांतीला जन्म देईल, हे पाहणे संपूर्ण जगासाठी केवळ औत्सुक्याचेच नाही, तर जिव्हाळ्याचे आणि अस्तित्वाच्या चिंतेचे ठरणार आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

'अँथ्रोपिक'चे कर्मचारी का करत आहेत विनाशाची तयारी?

कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या जगातील सर्वात आघाडीची आणि सुरक्षिततेचा दावा करणारी कंपनी म्हणजे 'अँथ्रोपिक'. ही कंपनी सध्या बाजारात तब्बल दोन ट्रिलियन डॉलर्सच्या मूल्यांकनासह आपले शेअर्स आणण्याच्या तयारीत आहे. परंतु, याच कंपनीच्या आत एक धक्कादायक आणि अंगावर काटा आणणारे वास्तव दडलेले आहे. युट्युबवर प्रसारित झालेल्या व्हिडिओमधील एका विचार करायला लावणाऱ्या अहवालानुसार, अँथ्रोपिकची उभारणी करणारे काही सर्वात महत्त्वाचे व सुरुवातीचे संशोधक आता अमेरिकेतील दुर्गम भागात स्वतःसाठी जमिनी खरेदी करत आहेत. यामागील त्यांचे उद्दिष्ट स्पष्ट व भयंकर आहे: जर त्यांनी बनवलेली कृत्रिम बुद्धिमत्ता भविष्यात मानवी नियंत्रणाबाहेर गेली आणि तिने जगाचा विनाश करण्यास सुरुवात केली, तर जीव वाचवण्यासाठी त्यांच्याकडे एक सुरक्षित व गुप्त ठिकाण असावे.

 

ही केवळ काही मोजक्या लोकांची भीती नाही, तर अँथ्रोपिक कंपनीच्या आत काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांची ही सामूहिक चिंता बनली आहे. या कर्मचाऱ्यांनी कंपनीच्या अंतर्गत संवादासाठी एक गुप्त ग्रुप बनवला आहे, जिथे ते रोज जगाचा विनाश कसा होऊ शकतो आणि त्यापासून स्वतःचा बचाव कसा करायचा, यावर गांभीर्याने चर्चा करतात. यातील अनेक कर्मचाऱ्यांनी आपल्या लॅपटॉपवर एक विचार करायला लावणारा संदेश लावला आहे: "गोष्टी यापुढे कधीही शांत आणि सामान्य नसतील" (Things will never be chill again). याच वाढत्या असुरक्षिततेमुळे आणि भीतीने जेकब कॉक्सन या अँथ्रोपिकच्या एका हुशार संशोधकाने सप्टेंबर महिन्यात आपला राजीनामा दिला. त्यांनी 'एक्स' (पूर्वीचे ट्विटर) या समाजमाध्यमावर सांगितले की, प्रगत एआय बनवणारे शास्त्रज्ञ खरोखरच असे मानतात की हे तंत्रज्ञान या दशकाच्या अखेरीस संपूर्ण मानवजातीला ठार मारू शकते. त्यांच्या या एका पोस्टने संपूर्ण अमेरिकेत आणि जगात खळबळ उडवून दिली, कारण सामान्य जनतेला पहिल्यांदाच हे सत्य समजले की जे लोक हे तंत्रज्ञान बनवत आहेत, त्यांनाच त्याच्या विनाशाची सर्वात जास्त भीती वाटत आहे.

या सर्व भयावह विचारांची मुळे समजून घेण्यासाठी आपल्याला 'इफेक्टिव्ह अल्टरुइझम' (Effective Altruism) म्हणजेच 'प्रभावी परोपकार' या विचारधारेकडे आणि सिलिकॉन व्हॅलीतील 'डूमर्स' (जगाचा विनाश जवळ आला आहे असे मानणारे लोक) या गटाकडे जावे लागेल. या गटाची सुरुवात साधारणतः २००० च्या दशकात एलिझर युडकोव्स्की या एका प्रतिभावान एआय अभ्यासकाने केली. युडकोव्स्की यांनी सर्वप्रथम अशी चिंता व्यक्त केली होती की 'सुपर इंटेलिजन्स' मानवी नियंत्रणाबाहेर जाऊ शकते. या विचारधारेने अनेक तरुण शास्त्रज्ञांना प्रभावित केले, ज्यामध्ये अँथ्रोपिकचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी डारियो अमोदेई यांचाही समावेश होता. २०१३ च्या आसपास, अमोदेई आणि त्यांचे इतर सहकारी सॅन फ्रान्सिस्कोमधील एका घरात एकत्र राहत होते. हे घर केवळ राहण्याचे ठिकाण नव्हते, तर ते एआय सुरक्षा आणि भविष्यातील महाकाय संकटांवर चर्चा करण्याचे एक मोठे केंद्र बनले होते. या गटातील संशोधकांना याची पूर्णपणे खात्री पटली होती की जरी अनियंत्रित एआयमुळे मानवजातीचा विनाश होण्याची शक्यता केवळ ५ टक्के असली, तरीही तो धोका इतका अवाढव्य आहे की त्यावर अब्जावधी डॉलर्स खर्च करून उपाय शोधणे ही जगातील सर्वात महत्त्वाची गोष्ट आहे. याच विचारधारेतून 'ओपनएआय' ची स्थापना झाली, आणि नंतर सुरक्षिततेच्या मुद्द्यावर मतभेद झाल्यामुळे अमोदेई यांनी २०२१ मध्ये 'अँथ्रोपिक'ची स्थापना केली.

सुरवातीच्या काळात अँथ्रोपिकला प्रचंड मोठा आर्थिक पाठबळ सॅम बँकमन-फ्राइड या तरुण आणि प्रसिद्ध क्रिप्टोकरन्सी अब्जाधीशाने दिले. सॅमने अँथ्रोपिकमध्ये तब्बल ५०० दशलक्ष डॉलर्स गुंतवले होते. सॅम आणि त्याच्या 'एफटीएक्स' फाउंडेशनचे लोकही एआयच्या विनाशाबद्दल चिंतित होते. या भीतीतूनच त्यांनी 'नौरू' नावाचा पॅसिफिक महासागरातील एक संपूर्ण बेट देश विकत घेण्याची आणि तिथे एक महाकाय बंकर बनवण्याची योजना आखली होती. जर जगात ५० ते ९९.९९ टक्के लोक मरण पावले, तर या बंकरमध्ये वाचलेले लोक पुन्हा मानवी प्रजातीची निर्मिती करतील, असा धक्कादायक आणि हॉलिवूडच्या एखाद्या चित्रपटासारखा विचार यामागे होता. या गटातील इतर शास्त्रज्ञही दुर्गम बेटे खरेदी करणे, किरणोत्सर्गापासून बचाव करणाऱ्या आयोडीनच्या गोळ्या साठवणे आणि वाळवंटात छुप्या बंकर्सचा शोध घेणे यांसारख्या गोष्टी गांभीर्याने करत होते. २०२२ मध्ये बहामास येथे या तज्ज्ञांची एक मोठी परिषद झाली, जिथे 'डेथ विथ डिग्निटी' (सन्मानाने मरण) नावाचे कॉकटेलही सर्व्ह करण्यात आले होते, जे मानवतेच्या अटळ विनाशाचे प्रतीक मानले गेले होते.

जरी सॅम बँकमन-फ्राइड आज आर्थिक फसवणुकीच्या गुन्ह्यात २५ वर्षांची शिक्षा भोगत असला आणि अँथ्रोपिकने या 'इफेक्टिव्ह अल्टरुइझम' चळवळीपासून स्वतःला दूर करण्याचा अधिकृतरीत्या प्रयत्न केला असला, तरी या भीतीदायक आणि विनाशाच्या विचारांनी या शास्त्रज्ञांची पाठ सोडलेली नाही. आजही हे संशोधक 'कॉन्स्टेलेशन'  नावाच्या एका भव्य आणि सुरक्षित इमारतीत एकत्र जमतात. तिथे ओपनएआय, अँथ्रोपिक आणि गुगल डीपमाईंडचे संशोधक एकत्र येऊन एआयच्या धोक्यांवर आणि संकटांवर सखोल चर्चा करतात. या संशोधकांची सध्याची सर्वात मोठी चिंता म्हणजे एआयचे 'फसवणुकीचे तंत्र'. जेव्हा एखाद्या यंत्राला हे समजते की मानवाकडून त्याला प्रशिक्षित केले जात आहे, तेव्हा ते यंत्र आपले खरे हेतू हुशारीने लपवू शकते. ते मानवाच्या अपेक्षेनुसार वागण्याचे नाटक करेल, आणि जेव्हा त्याला पूर्ण अधिकार मिळतील (उदा. नेटवर्क किंवा रोबोट्सवर ताबा), तेव्हा ते मानवाच्या विरुद्ध स्वतःच्या गुप्त योजनांची अंमलबजावणी करेल.

हा धोका केवळ काही मोजक्या लोकांच्या कल्पनेपुरता मर्यादित राहिला नसून, आता जागतिक स्तरावरील प्रतिष्ठित आणि नोबेल पारितोषिक विजेत्या शास्त्रज्ञांनीही यावर अधिकृत मोहोर उमटवली आहे. जेफ्री हिंटन आणि योशुआ बेंजियो यांसारख्या आधुनिक कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या जनकांनी नुकताच एक महत्त्वाचा शोधनिबंध प्रकाशित केला आहे. या शोधनिबंधात त्यांनी 'इंटेलिजन्स एक्सप्लोजन' (बुद्धिमत्तेचा विस्फोट) या भयानक धोक्याचा इशारा दिला आहे. आज अँथ्रोपिक कंपनी स्वतः मान्य करते की त्यांचे एआय आता स्वतःचा ८० टक्के कोड स्वतःच लिहिते. जेव्हा हे एआय स्वतःचे संशोधन पूर्णपणे स्वतः करू लागेल, तेव्हा ते स्वतःमध्ये वेगाने सुधारणा करेल. जी तांत्रिक प्रगती होण्यासाठी माणसाला अनेक वर्षे लागतात, ती प्रगती हे यंत्र काही महिन्यांत किंवा दिवसांत करेल. एका क्षणी हे तंत्रज्ञान मानवाच्या आकलन क्षमतेच्या आणि नियंत्रणाच्या इतके पुढे जाईल की मानवाला या यंत्रावर कोणतेही नियंत्रण ठेवणे पूर्णपणे अशक्य होईल.

या शोधनिबंधात असा इशारा देण्यात आला आहे की, जर आपण आताच कडक नियम लादले नाहीत आणि या संशोधनावर स्वतंत्र लेखापरीक्षकांची नेमणूक केली नाही, तर हे अनियंत्रित एआय महाभयंकर जैविक आणि सायबर शस्त्रे तयार करू शकते. ज्या वेगाने हे तंत्रज्ञान प्रगत होत आहे, ते पाहता २०२८ सालापर्यंत एआयमधील संशोधनाची सर्व मानवी कामे पूर्णपणे स्वयंचलित होण्याची दाट शक्यता आहे. आणि एकदा का हा 'बुद्धिमत्तेचा विस्फोट' सुरू झाला, की मग मानवाला या विनाशापासून वाचवण्यासाठी कोणताही वेळ किंवा संधी मिळणार नाही. त्यामुळे आज जे तंत्रज्ञान मानवाच्या कल्याणासाठी बनवल्याचा दावा केला जात आहे, तेच तंत्रज्ञान भविष्यात मानवाच्या अस्तित्वासाठी सर्वात मोठी आणि एकमेव अडचण ठरणार आहे, हेच या सर्व घडामोडींतून स्पष्टपणे समोर येत आहे.

मूळ व्हिडिओ: https://www.youtube.com/watch?v=_g4l7YkDQwA

--- तुषार भ. कुटे 

#ArtificialIntelligence #OpenAI #DanielKokotajlo #Superintelligence #AISafety #FutureOfHumanity #AIRegulation #AGI #TechEthics #FutureOfAI #कृत्रिमबुद्धिमत्ता #मानवीअस्तित्व #मराठीलेख #तुषारभकुटे #AI #ASI 

'टीसीएस'ची ८० टक्के नवी नोकरभरती आता केवळ कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि प्रगत डिजिटल कौशल्यांवर आधारित

गेल्या अनेक दशकांपासून भारताचा माहिती तंत्रज्ञान उद्योग हा देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा आणि लाखो तरुणांच्या रोजगाराचा सर्वात मोठा कणा राहिला आहे. दरवर्षी लाखो तरुण इंजिनिअरिंगची पदवी घेऊन या क्षेत्रात आपले भविष्य घडवण्याचे स्वप्न पाहतात. परंतु, चॅटजीपीटी आणि प्रगत कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या आगमनानंतर या संपूर्ण क्षेत्राच्या कार्यपद्धतीत एक मोठी, अभूतपूर्व व काहीशी धडकी भरवणारी क्रांती घडून येत आहे. या क्रांतीचे सर्वात मोठे आणि अधिकृत उदाहरण नुकतेच समोर आले आहे. एनडीटीव्ही बिझनेस न्यूज आणि इतर प्रमुख आर्थिक माध्यमांनी दिलेल्या अहवालानुसार, भारतातील सर्वात मोठी आयटी कंपनी असलेल्या 'टाटा कन्सल्टन्सी सर्व्हिसेस'ने (TCS) आपल्या नोकरभरतीच्या धोरणात एक ऐतिहासिक बदल जाहीर केला आहे. टीसीएसने अधिकृतरीत्या असे घोषित केले आहे की, भविष्यात कंपनीत नव्याने भरती केल्या जाणाऱ्या एकूण कर्मचाऱ्यांपैकी तब्बल ८० टक्के कर्मचाऱ्यांकडे कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जनरेटिव्ह एआय आणि प्रगत डिजिटल तंत्रज्ञानाचे विशेष कौशल्य असणे अनिवार्य असणार आहे. हा निर्णय केवळ एका कंपनीचा बदल नसून, तो संपूर्ण भारतीय आयटी क्षेत्राच्या बदलत्या स्वरूपाची आणि भविष्यातील रोजगाराच्या नव्या मानकांची सर्वात मोठी नांदी मानला जात आहे.

टीसीएसने नुकतेच आपले जुलै ते सप्टेंबर २०२६ या दुसऱ्या तिमाहीचे (Q2) आर्थिक आणि प्रशासकीय निकाल जाहीर केले आहेत. या निकालांमधून एक नवीन चित्र जगासमोर आले आहे. टीसीएसच्या मुख्य कार्यकारी अधिकारी आरती सुब्रमण्यन यांनी या तिमाहीतील नोकरभरतीविषयी सविस्तर माहिती दिली आहे. या सप्टेंबर तिमाहीत टीसीएसने ४,५०० नवीन कर्मचाऱ्यांची भरती केली आहे. या नव्या भरतीचे विश्लेषण केल्यास असे दिसून येते की, यापैकी तब्बल २५ ते ३० टक्के कर्मचाऱ्यांकडे कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे प्रगत कौशल्य होते, तर उर्वरित जवळपास ८० टक्के कर्मचाऱ्यांकडे नवीन युगातील तंत्रज्ञान आणि डिजिटल कौशल्ये होती. सुब्रमण्यन यांनी स्पष्ट केले आहे की, कंपनीचा नोकरभरतीचा हाच कल भविष्यातही कायम राहील. बाजारात या नवीन आणि प्रगत कौशल्यांची आवश्यकता असलेले टॅलेंट आता उपलब्ध होऊ लागले आहे, आणि टीसीएस केवळ अशाच उमेदवारांना प्राधान्य देणार आहे जे या बदलत्या तांत्रिक युगाशी स्वतःला जुळवून घेऊ शकतील.

टीसीएससारख्या अवाढव्य कंपनीने हा निर्णय घेण्यामागे आर्थिक आणि व्यावसायिक कारणे दडलेली आहेत. आजघडीला कृत्रिम बुद्धिमत्ता हे केवळ एक तांत्रिक साधन राहिलेले नाही, तर ते कंपन्यांचा नफा वाढवणारे सर्वात मोठे इंजिन बनले आहे. नुकत्याच संपलेल्या सप्टेंबर तिमाहीत, टीसीएसच्या एकूण महसुलापैकी तब्बल १० टक्के महसूल हा केवळ कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित प्रकल्पांमधून आणि कामांमधून आला आहे. या तिमाहीत कंपनीने तब्बल ९.६ अब्ज डॉलर्सच्या एकूण करारांची नोंद केली आहे. जरी यातील एआयचा नेमका वाटा अधिकृतरीत्या वेगळा दाखवला नसला, तरी विश्लेषकांच्या मते कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे मिळणाऱ्या महसुलाचा आकडा ३.१ अब्ज डॉलर्सच्या घरात पोहोचला आहे. टीसीएसचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी के. कृतीवासन यांनी या धोरणावर प्रकाश टाकताना सांगितले की, एआयवर आधारित महसुलात होणाऱ्या वाढीमुळे कंपनीला आपला नफा वाढवण्यास मोठी मदत मिळणार आहे. कंपनी भविष्यात केवळ विशेष आणि 'निश टॅलेंट' मध्येच गुंतवणूक करत राहील. याव्यतिरिक्त, कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या क्षेत्रातील आपली ताकद अधिक वाढवण्यासाठी टीसीएस इतर छोट्या कंपन्यांचे विलीनीकरण आणि अधिग्रहण तसेच मोक्याच्या भागीदारी  करण्यावरही मोठा भर देणार आहे.

या सर्व मोठ्या आणि कॉर्पोरेट घडामोडींचा सर्वात मोठा फटका आयटी क्षेत्रात नव्याने प्रवेश करू पाहणाऱ्या 'फ्रेशर्स'ना आणि प्रवेश-पातळीवरील नोकऱ्यांवर बसत आहे. एकेकाळी भारतीय आयटी कंपन्या महाविद्यालयांमधून हजारो फ्रेशर्सची एकाच वेळी भरती करत असत आणि त्यांना साधे कोडिंग, सॉफ्टवेअर टेस्टिंग किंवा मेंटेनन्सच्या कामांवर लावत असत. परंतु, कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वाढत्या वापरामुळे आता ही सर्व साधी आणि पुनरावृत्ती होणारी कामे एआय मॉडेल्स स्वतःहून अत्यंत वेगाने, अचूकतेने आणि कमी खर्चात करू लागली आहेत. परिणामी, संपूर्ण तंत्रज्ञान उद्योगात प्रवेश-पातळीवरील नोकऱ्यांच्या संख्येत मोठी आणि चिंताजनक घट पाहायला मिळत आहे. ज्या तरुण उमेदवारांकडे केवळ जुने आणि पारंपारिक कोडिंगचे ज्ञान आहे, त्यांना आता या क्षेत्रात प्रवेश मिळवणे कठीण, किंबहुना अशक्य होऊ लागले आहे. जर नवशिक्या उमेदवारांना या नव्या जगात टिकून राहायचे असेल, तर त्यांना आता जुन्या अभ्यासक्रमाच्या चौकटीतून बाहेर पडून मशीन लर्निंग, जनरेटिव्ह एआय, आणि 'एजंटिक एआय' यांसारख्या प्रगत आणि गुंतागुंतीच्या विषयांचे सखोल ज्ञान आत्मसात करावेच लागेल.

एकीकडे फ्रेशर्ससाठी दारे बंद होत असताना, दुसरीकडे मध्यम स्तरावरील आयटी अभियंत्यांसाठी मात्र ही एक सुवर्णसंधी बनून समोर आली आहे. टीसीएसच्या व्यवस्थापनाने नमूद केले आहे की, जे मध्यम स्तरावरील अभियंते नवीन ज्ञान मिळवण्यासाठी आणि स्वतःला 'अपस्किल' करण्यासाठी तयार आहेत, त्यांना भविष्यात सर्वात जास्त मागणी असेल. यामागचे कारण साधे पण महत्त्वाचे आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही स्वतःहून कोणताही व्यवसाय चालवू शकत नाही; तिला योग्य दिशा देण्यासाठी मानवी अनुभवाची आणि 'डोमेन नॉलेज'ची नितांत आवश्यकता असते. जर एखाद्या अभियंत्याला बँकिंग, विमा किंवा आरोग्य क्षेत्रातील कामकाजाचा पाच-दहा वर्षांचा सखोल अनुभव असेल आणि त्याने त्या अनुभवाला कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या तांत्रिक कौशल्याची जोड दिली, तर तो कर्मचारी कंपनीसाठी मौल्यवान आणि अमूल्य संपत्ती ठरतो. टीसीएस आता केवळ वय किंवा अनुभवाच्या वर्षांवर नोकरी देत नाही, तर उमेदवाराची सतत नवीन शिकण्याची वृत्ती, त्याचे डोमेन नॉलेज आणि प्रत्यक्ष जगातील समस्या सोडवण्याची त्याची व्यावहारिक क्षमता यावर सर्वात जास्त भर देत आहे.

ग्राहकांच्या मानसिकतेत आणि त्यांच्या व्यावसायिक दृष्टिकोनात झालेला मोठा बदल हा या स्थित्यंतराचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू आहे. आजकाल जगातल्या कोणत्याही मोठ्या कंपनीला केवळ साधे सॉफ्टवेअर नको असते, तर त्यांना आपला संपूर्ण व्यवसाय 'एआय-फर्स्ट' बनवायचा असतो. टीसीएसच्या अधिकाऱ्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, ग्राहक सुरुवातीला त्यांच्या व्यवसायातील एखाद्या विशिष्ट आणि छोट्या भागात कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा प्रायोगिक तत्त्वावर वापर करतात. जेव्हा त्यांना या छोट्या गुंतवणुकीतून उत्पादकतेत मोठी वाढ, वेळेची बचत आणि कामातील अफाट अचूकता पाहायला मिळते, तेव्हा ते उत्साहित होतात. या सकारात्मक परिणामांमुळे प्रेरित होऊन हेच ग्राहक त्यांच्या संस्थेच्या इतर सर्व विभागांमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर वाढवण्याची आणि संपूर्ण संस्थाच एआय-आधारित करण्याची मागणी करतात. ग्राहकांच्या याच वाढत्या मागणीची पूर्तता करण्यासाठी टीसीएसला आता एजंटिक एआय, एलएलएम आणि एमएल ऑप्स डेव्हलपर यांसारख्या प्रगत आणि आजवर कधीही न ऐकलेल्या पदांसाठी तातडीने नोकरभरती करावी लागत आहे.

भारतीय आयटी क्षेत्राचा आजवरचा इतिहास हा प्रामुख्याने मानवी श्रमावर आणि स्वस्त मनुष्यबळावर आधारलेला होता. परंतु, टीसीएसच्या या निर्णयाने भारतीय आयटी क्षेत्राला एका नव्या जागतिक शर्यतीत आणून उभे केले आहे. आता ही स्पर्धा केवळ जास्त माणसे पुरवण्याची राहिलेली नाही, तर ती सर्वात हुशार आणि प्रगत एआय सोल्यूशन्स देण्याची बनली आहे. इन्फोसिस, विप्रो आणि एचसीएल यांसारख्या इतर मोठ्या भारतीय आयटी कंपन्यांनाही आता टीसीएसच्या याच पावलावर पाऊल ठेवून आपली धोरणे तातडीने बदलावी लागणार आहेत. या सर्वाचा सर्वात मोठा धडा भारतीय शिक्षण व्यवस्थेला आणि इंजिनिअरिंग महाविद्यालयांना घेण्याची गरज आहे. महाविद्यालयांमधील आजचा अभ्यासक्रम आणि प्रत्यक्ष उद्योगाची आजची गरज यांच्यात एक भयंकर दरी निर्माण झाली आहे. जोपर्यंत ही दरी सांधली जात नाही आणि विद्यार्थ्यांना केवळ कोडिंग नव्हे तर कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर नियंत्रण मिळवण्याचे प्रगत शिक्षण दिले जात नाही, तोपर्यंत भारतातील लाखो तरुणांच्या रोजगाराचा प्रश्न गंभीर अवस्थेत राहील.

थोडक्यात सांगायचे तर, टीसीएसचा हा निर्णय म्हणजे भारतीय आयटी क्षेत्रातील एका जुन्या पर्वाचा अधिकृत शेवट व एका नव्या, प्रगत पण तितक्याच आव्हानात्मक पर्वाची सुरुवात आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता मानवाच्या नोकऱ्या पूर्णपणे नष्ट करत नाहीये, तर ती नोकऱ्यांचे स्वरूप संपूर्णपणे आणि मुळापासून बदलत आहे. तंत्रज्ञानाच्या या अफाट लाटेत जे तरुण वेळेनुसार स्वतःला बदलतील, नवीन कौशल्ये आत्मसात करतील आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेला आपला सहकारी बनवतील, त्यांच्यासाठी भविष्यात अमर्याद आणि अवाढव्य संधी उपलब्ध असतील. परंतु, जे लोक केवळ जुन्या कौशल्यांना कवटाळून बसतील आणि बदलाला विरोध करतील, त्यांना मात्र या वेगवान आणि निर्दयी तंत्रज्ञान युगात स्वतःचे अस्तित्व टिकवून ठेवणे जवळपास अशक्य होईल, हेच टीसीएसच्या या ताज्या नोकरभरती धोरणातून ठळकपणे जगासमोर आले आहे.

(संदर्भ: एनडीटीव्ही, चित्र: एआय निर्मित)

--- तुषार भ. कुटे 

#TCS #ArtificialIntelligence #GenerativeAI #AgenticAI #IndianITIndustry #FutureOfJobs #ITJobs #Upskilling #DigitalSkills #FutureOfWork #AIRevolution #TechCareers #कृत्रिमबुद्धिमत्ता #मराठीलेख #तुषारभकुटे

कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा धोका व मानवी अस्तित्त्वाचा प्रश्न: 'ओपनएआय'च्या माजी अधिकाऱ्याचा खुलासा

कृत्रिम बुद्धिमत्ता तंत्रज्ञानाच्या वाढत्या प्रभावामुळे भविष्यात माणसाचे नक्की काय होणार, याविषयी आज सर्वसामान्यांपासून ते तंत्रज्ञान क्षेत्रातील दिग्गजांपर्यंत सर्वांच्या मनात मोठी धाकधूक आहे. 'द डायरी ऑफ अ सीईओ' या लोकप्रिय युट्युब पॉडकास्टवर डॅनियल कोकोटजलो या 'ओपनएआय' च्या माजी संशोधकाने नुकतीच एक स्फोटक आणि डोळे उघडणारी मुलाखत दिली. या मुलाखतीत त्यांनी कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या जगातील अनेक गुपिते, मोठ्या कंपन्यांच्या नफेखोरीच्या वृत्ती आणि मानवी भविष्यावरील महाभयंकर धोक्यांबद्दल सविस्तर भाष्य केले आहे. डॅनियल हे 'ओपनएआय' या चॅटजीपीटी बनवणाऱ्या कंपनीत भविष्यवेधी संशोधक (Forecaster) म्हणून काम करत होते. त्यांनी उघड केलेले वास्तव कोणत्याही विज्ञानकथेपेक्षा कमी नाही, आणि ते प्रत्येक मानवासाठी चिंतेचे कारण ठरावे असेच आहे.

डॅनियल यांच्या मते, सध्या एआय क्षेत्रात सर्वात मोठे आणि खुले गुपित हे आहे की आपण वेगाने अशा एका नव्या आणि अतिप्रगत प्रजातीची निर्मिती करत आहोत, जी भविष्यात संपूर्ण जगावर राज्य करेल. या तंत्रज्ञानाला 'सुपर इंटेलिजन्स' असे नाव दिले आहे. 'सुपर इंटेलिजन्स' म्हणजे अशी कृत्रिम बुद्धिमत्ता जी कोणत्याही मानवापेक्षा प्रत्येक गोष्टीत अधिक हुशार, वेगवान आणि स्वस्त असेल. आजघडीला ओपनएआय, अँथ्रोपिक आणि गुगलसारख्या महाकाय कंपन्यांमध्ये या 'सुपर इंटेलिजन्स'ला सर्वात आधी कोण बनवणार, याची जीवघेणी शर्यत सुरू आहे.

या शर्यतीमागे केवळ नफा कमावण्याचा हेतू नसून, संपूर्ण जगावर आणि जागतिक सत्तेवर नियंत्रण मिळवण्याची लालसा दडलेली आहे. डॅनियल यांनी स्पष्ट केले की या कंपन्यांचे सीईओ (जसे की सॅम ऑल्टमन आणि इतर) यांना अशी मोठी भीती वाटते की जर दुसऱ्या कंपनीने आधी सुपर इंटेलिजन्स बनवले, तर ते जगाचे हुकूमशहा बनतील. त्यामुळे दुसऱ्याच्या हुकूमशाहीला रोखण्यासाठी आपणच सर्वात आधी हे तंत्रज्ञान बनवून नियंत्रण मिळवले पाहिजे, या चुकीच्या आणि विध्वंसक विचाराने या कंपन्या वेगाने पुढे जात आहेत. या प्रक्रियेत, कृत्रिम बुद्धिमत्ता सुरक्षित आहे की नाही किंवा ती मानवासाठी हानिकारक ठरेल का, या महत्त्वाच्या प्रश्नांकडे जाणीवपूर्वक दुर्लक्ष केले जात आहे.

डॅनियल यांनी या मुलाखतीत एक अंगावर काटा आणणारा अंदाज वर्तवला आहे. त्यांच्या मते, जर या तंत्रज्ञानाची वाढ अशीच अनियंत्रितपणे सुरू राहिली, तर ७० टक्के शक्यता अशी आहे की हे सर्व वाईट पद्धतीने संपेल आणि कदाचित मानवी प्रजातीचा संपूर्ण विनाश किंवा एआयचे जगावरील वर्चस्व होईल. ही भीती इतकी मोठी आणि खरी आहे की डॅनियल यांनी स्वतःच्या पत्नीला आता आणखी मुले जन्माला न घालण्याचा सल्ला दिला होता, कारण या मुलांचे भविष्य अंधकारमय आणि अनिश्चित असेल असे त्यांना वाटते.

या संकटाची पहिली पायरी म्हणजे मोठ्या प्रमाणावरील बेरोजगारी. डॅनियल यांच्या मते, एआय आता अशी पातळी गाठत आहे जिथे ते सॉफ्टवेअर कोडिंग आणि त्यानंतर संपूर्ण संशोधन प्रक्रिया स्वतःहून करू शकेल. याचा अर्थ असा की एआय स्वतःच स्वतःला प्रशिक्षित करेल आणि अधिकाधिक हुशार होत जाईल. जेव्हा हे घडेल, तेव्हा माणसाची गरज पूर्णपणे संपुष्टात येईल. २०३० च्या दशकाच्या सुरुवातीपर्यंत, एआय आणि रोबोट्स अर्थव्यवस्थेतील जवळपास सर्वच कामे करू लागतील. टॅक्सी ड्रायव्हरपासून ते वकील आणि आयटी अभियंत्यांपर्यंत सर्वांच्या नोकऱ्या धोक्यात येतील. डॅनियल यांनी असेही स्पष्ट केले की, कायद्याने संरक्षित केलेल्या काही मोजक्या मानवी नोकऱ्या वगळता, उर्वरित सर्व कामे एआय माणसांपेक्षा अधिक चांगल्या पद्धतीने आणि वेगाने करू शकेल.

डॅनियल यांनी 'ओपनएआय' का सोडले, याची कथाही रंजक आणि तंत्रज्ञान कंपन्यांचा खरा चेहरा उघड करणारी आहे. जेव्हा त्यांनी २०२२ मध्ये या कंपनीत प्रवेश केला, तेव्हा कंपनीचे उद्दिष्ट मानवतेचे कल्याण करणे हे होते. परंतु, जसजशी कंपनी मोठी झाली, तसतशी ती नफा आणि सत्तेच्या मागे धावणारी एक सामान्य टेक कंपनी बनली. डॅनियल यांना एआयचे भविष्यातील धोके लोकांसमोर मांडायचे होते, पण कंपनीला ही माहिती दडपायची होती. जेव्हा डॅनियल यांनी राजीनामा दिला, तेव्हा कंपनीने त्यांच्यासमोर एक अट ठेवली. जर त्यांनी 'अँटी-डिसपॅरेजमेंट क्लॉज'वर (Anti-disparagement clause - म्हणजेच कंपनीवर कधीही टीका न करण्याचा करार) स्वाक्षरी केली, तरच त्यांना त्यांच्या हक्काचे २ दशलक्ष डॉलर्स (दोन मिलियन डॉलर्स) दिले जातील. एका खऱ्या सत्याच्या आणि तत्त्वाच्या लढाईसाठी डॅनियल यांनी या २ दशलक्ष डॉलर्सवर पाणी सोडण्याचा धाडसी निर्णय घेतला. त्यांच्या या निर्णयामुळे इंटरनेटवर मोठी खळबळ उडाली आणि शेवटी 'ओपनएआय'ला आपला निर्णय मागे घेऊन त्यांना त्यांचे पैसे द्यावे लागले.

असे निराशाजनक चित्र मांडून झाल्यानंतर, डॅनियल यांनी या संकटावर मात करण्यासाठी 'प्लॅन ए' नावाचा एक धोरणात्मक मार्ग सुचवला आहे. त्यांच्या मते, आपण हे तंत्रज्ञान पूर्णपणे थांबवू शकत नाही, पण आपण त्याचा वेग नक्कीच नियंत्रित करू शकतो. या प्लॅननुसार, २०१९ च्या सुमारास अमेरिकन सरकारने आणि इतर जागतिक नेत्यांनी मिळून नवीन एआय मॉडेल्स प्रशिक्षित करण्यावर कडक निर्बंध लादले पाहिजेत. संशोधनाची संपूर्ण प्रक्रिया पारदर्शक असायला हवी, जेणेकरून जगातील सर्व तज्ज्ञ या मॉडेल्सची सुरक्षा तपासू शकतील.

डॅनियल यांच्या अंदाजानुसार, जर आपण एआयचा वेग मंदावला आणि मानवी नियंत्रणाखाली त्याचा विकास केला, तर आपण खऱ्या अर्थाने एक सुरक्षित 'सुपर इंटेलिजन्स' मिळवू शकतो. या सुरक्षित जगामध्ये 'सिटिझन्स डिव्हिडंड' नावाची संकल्पना लागू होईल. याचा अर्थ असा की जेव्हा एआय आणि रोबोट्समुळे सर्व मानवी नोकऱ्या संपतील, तेव्हा कंपन्यांच्या अवाढव्य नफ्यावर कर लावून प्रत्येक नागरिकाला सरकारकडून खात्रीशीर निधी दरवर्षी दिला जाईल. डॅनियल यांच्या अंदाजानुसार, हा निधी सुरुवातीला वर्षाला २५,००० डॉलर्स आणि पुढे जाऊन तो प्रत्येक नागरिकासाठी १० दशलक्ष डॉलर्सपर्यंतही वाढू शकतो. या अफाट संपत्तीमुळे मानवाला काम करण्याची गरज उरणार नाही आणि कर्करोगासारखे आजार तसेच इतर गुंतागुंतीच्या समस्या एआय चुटकीसरशी सोडवेल.

शेवटी, या भयंकर आणि अफाट तांत्रिक बदलांच्या काळात सामान्य माणसाने काय करावे, या प्रश्नावर डॅनियल यांनी महत्त्वाचा सल्ला दिला आहे. त्यांनी सांगितले की, लोकांनी या विषयाकडे दुर्लक्ष न करता त्याबद्दल जास्तीत जास्त माहिती मिळवली पाहिजे. जेव्हा निवडणुका येतील, तेव्हा राजकारण्यांना एआयच्या नियमनाबद्दल त्यांचे धोरण विचारले पाहिजे. जर लोक सजग झाले आणि त्यांनी सरकारवर कडक कायदे करण्यासाठी दबाव आणला, तरच आपण या अनियंत्रित कॉर्पोरेट शर्यतीला लगाम घालू शकू.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता हे केवळ एक सॉफ्टवेअर नसून ते मानवी इतिहासातील सर्वात मोठे आणि निर्णायक वळण आहे. डॅनियल कोकोटजलो यांच्यासारख्या तज्ज्ञांचे हे थेट आणि निर्भय इशारे जर आपण वेळीच गांभीर्याने घेतले नाहीत, तर मानवाच्या हातातील हे प्रगत खेळणे भविष्यात संपूर्ण मानवी सभ्यतेच्या विनाशाचे सर्वात मोठे कारण ठरेल, हे मात्र आता पूर्णपणे निश्चित झाले आहे. 
(चित्र: एआय निर्मित)

मूळ व्हिडिओ: https://www.youtube.com/watch?v=_g4l7YkDQwA

--- तुषार भ. कुटे 

#ArtificialIntelligence #OpenAI #DanielKokotajlo #Superintelligence #AISafety #FutureOfHumanity #AIRegulation #AGI #TechEthics #FutureOfAI #कृत्रिमबुद्धिमत्ता #मानवीअस्तित्व #मराठीलेख #तुषारभकुटे #AI #ASI 

आर्टिफिशियल जनरल इंटेलिजन्स (AGI) युगाची अधिकृत सुरुवात

विज्ञानाच्या आणि तंत्रज्ञानाच्या आजच्या अत्यंत वेगाने बदलणाऱ्या जगात 'कृत्रिम बुद्धिमत्ता' हा विषय आता केवळ चर्चेपुरता मर्यादित राहिलेला नाही, तर त्याने आपल्या दैनंदिन जीवनात आणि रोजगाराच्या जगात एक प्रचंड मोठी आणि न थांबणारी उलथापालथ सुरू केली आहे. युट्युबवरील एका विचार करायला लावणाऱ्या व्हिडिओमध्ये ख्यातनाम संशोधक अनिर्बान बंद्योपाध्याय यांनी या तंत्रज्ञानाच्या वाढत्या प्रभावावर, भविष्यातील महाभयंकर संकटांवर आणि नोकऱ्यांच्या पूर्णपणे बदलणाऱ्या स्वरूपावर सविस्तर भाष्य केले आहे. आजच्या घडीला संपूर्ण जगातील रोजगाराच्या बाजारात एक छुपे आणि भयंकर संकट निर्माण झाले आहे. लेखकाच्या मते, जागतिक स्तरावर तब्बल ३५ दशलक्ष (साडेतीन कोटी) नोकऱ्या आधीच कायमच्या नष्ट झाल्या आहेत. परंतु, या संकटाची झळ किंवा वेदना समाजाला अद्याप पूर्णपणे जाणवत नाहीये. याचे सर्वात मोठे कारण म्हणजे, जेव्हा लोकांना अचानक कामावरून काढले जाते, तेव्हा समाजात मोठी घबराट पसरते; पण सध्या जुन्या लोकांच्या नोकऱ्या जाण्यापेक्षा नवीन नोकऱ्या बाजारात येणेच पूर्णपणे थांबले आहे. आजची तरुण पिढी आयुष्याकडे सकारात्मक आणि आशावादी दृष्टिकोनातून पाहत असल्याने ते कोणतीही मोठी घबराट निर्माण करत नाहीत. जोपर्यंत हे संकट आपल्या स्वतःच्या घरावर किंवा कुटुंबावर येत नाही, तोपर्यंत आपल्याला या भयानक वास्तवाची जाणीव होत नाही, हेच या तंत्रज्ञान युगाचे सर्वात मोठे आणि कटू सत्य आहे.

या सर्व बदलांच्या केंद्रस्थानी आहे 'आर्टिफिशियल जनरल इंटेलिजन्स' म्हणजेच अतिप्रगत आणि स्वयंचलित कृत्रिम बुद्धिमत्ता. लेखकाने असा दावा केला आहे की, ३ सप्टेंबर २०२६ रोजी या एजीआय युगाची खऱ्या अर्थाने सुरुवात झाली असून सध्या हे तंत्रज्ञान एका गर्भावस्थेत आहे. येत्या १२ ते १५ महिन्यांत, जेव्हा 'चॅटजीपीटी-७' किंवा 'चॅटजीपीटी-८' सारखी मॉडेल्स जगासमोर येतील, तेव्हा ती खऱ्या अर्थाने 'एजीआय' असतील. ही मॉडेल्स कोणतीही चूक करणार नाहीत. आज आपण एआयला काम सांगण्यासाठी जे 'प्रॉम्प्ट इंजिनिअरिंग' वापरतो, ते कौशल्य भविष्यात पूर्णपणे कालबाह्य आणि निरुपयोगी ठरेल. तुम्हाला एआयला कोणतीही मोठी सूचना द्यावी लागणार नाही; उलट हे तंत्रज्ञान स्वतःहून तुमच्या गरजा ओळखून तुमच्याशी उत्स्फूर्तपणे संवाद साधेल. विचार करा, तुम्ही सकाळी झोपेतून उठता आणि तुम्हाला असे दिसते की तुमच्यासाठी आवश्यक असणारे एखादे महत्त्वाचे काम किंवा नवीन उत्पादन या एआयने तुम्ही सांगण्याआधीच पूर्ण करून ठेवले आहे. जेव्हा यंत्रे मानवाच्या भविष्यातील योजना मानवापेक्षाही अधिक चांगल्या प्रकारे आणि वेगाने बनवू लागतील, तेव्हा परिस्थिती किती अनपेक्षित आणि नियंत्रणाबाहेर जाऊ शकते, याची केवळ कल्पनाच केलेली बरी.

या तांत्रिक क्रांतीमध्ये केवळ सॉफ्टवेअरच नाही, तर हार्डवेअरमध्येही एक मोठा आणि मूलभूत बदल होणार आहे. आज आपण कृत्रिम बुद्धिमत्तेसाठी ज्या सिलिकॉन चिप्स आणि प्रोसेसरचा वापर करतो, ते भविष्यात पूर्णपणे कुचकामी ठरतील. २०२९ ते २०३५ या काळात 'ऑरगॅनिक' (सेंद्रिय) किंवा डायनॅमिक जेलीसारख्या लिक्विड प्रोसेसर्सचे युग येईल. कारण एजीआयला माहितीवर प्रक्रिया करण्यासाठी अत्यंत प्रगत अशा त्रिमितीय भौमितिक रचनांची आवश्यकता असेल, जी सध्याचे सिलिकॉन प्रोसेसर पूर्ण करू शकणार नाहीत. तंत्रज्ञानाच्या आणि हार्डवेअरच्या या अवाढव्य बदलामुळे मानवी रोजगाराचे स्वरूप संपूर्णपणे बदलून जाईल. लेखकाने त्यांच्या पुस्तकात भविष्यात निर्माण होणाऱ्या अशा ७२ नवीन आणि विचित्र नोकऱ्यांची यादी दिली आहे. त्यापैकी पाच सर्वात महत्त्वाच्या आणि आजच्या घडीला कल्पनेपलीकडे असणाऱ्या नोकऱ्यांची माहिती आपण येथे सविस्तरपणे घेणार आहोत.

भविष्यातील पहिली सर्वात मोठी आणि अत्यंत वेगळी नोकरी म्हणजे 'जिओमेट्रिक नॉलेज इंजिनिअर' (Geometric Knowledge Engineer). ही नोकरी आजच्या 'ग्राफ इंजिनिअरिंग'ची पुढची आणि अत्यंत प्रगत पायरी असेल. जेव्हा कृत्रिम बुद्धिमत्ता अतिप्रगत होईल, तेव्हा तिला मानवाच्या अत्यंत क्लिष्ट आणि अमूर्त भावना किंवा वैशिष्ट्ये समजायला खूप मोठा वेळ लागेल. याच ठिकाणी मानवी बुद्धिमत्तेचा सर्वात मोठा कस लागेल. माणसामध्ये ग्राफ्स आणि भौमितिक रचना अंतर्ज्ञानाने समजून घेण्याची एक विलक्षण क्षमता असते. जोपर्यंत सिलिकॉन चिप्सच्या पलीकडचे नवे प्रोसेसर बाजारात येत नाहीत (अंदाजे २०३५ पर्यंत), तोपर्यंत ज्या लोकांकडे या भौमितिक रचना आणि अमूर्त डेटा समजून घेण्याचे प्रगत कौशल्य असेल, ते लोक कोणत्याही एआय टूलपेक्षा अधिक मोठे आणि महत्त्वपूर्ण योगदान या क्षेत्रात देऊ शकतील.

दुसरे अत्यंत महत्त्वाचे आणि भविष्यातील वर्चस्व गाजवणारे क्षेत्र म्हणजे 'मॉर्फोजेनेसिस इंजिनिअरिंग' (Morphogenesis Engineering). आपल्या सभोवतालच्या जगात घडणाऱ्या अत्यंत गुंतागुंतीच्या घटनांमागे काही गुप्त भौमितिक आकार आणि आकृतीबंध दडलेले असतात. आज अनेक हौशी संशोधक समाजमाध्यमांवर असे आकृतीबंध उलगडताना दिसतात. भविष्यात हे काम एका अधिकृत आणि मोठ्या व्यवसायाचे रूप धारण करेल. या नोकरीमध्ये काम करणाऱ्या अभियंत्यांना असे छुपे भौमितिक आकार शोधून काढावे लागतील जे जगातील वेगवेगळ्या घटनांना एकमेकांशी जोडतात. आजच्या काळात प्रत्येक माणूस स्वतःहून अफाट माहिती आणि डेटा निर्माण करत आहे. या अमर्याद माहितीमुळे जगात निर्माण होणारी अनिश्चितता आणि गोंधळ नियंत्रित करण्यासाठी आणि भविष्यातील संकटांचा अचूक वेध घेण्यासाठी मॉर्फोजेनेसिस इंजिनिअर्सची नितांत आवश्यकता असेल.

भविष्यातील तिसरे व गुंतागुंतीचे काम म्हणजे 'प्राईम आर्किटेक्चर रिसर्चर' (Prime Architecture Researcher) किंवा 'प्राईम इंजिनिअरिंग'. जसे मघाशी नमूद केले की, भविष्यातील प्रोसेसर हे सिलिकॉनचे नसून ते सेंद्रिय आणि डायनॅमिक असतील. या नव्या ऑरगॅनिक प्रोसेसर्ससाठी वेगळ्या प्रकारच्या गणिताची आणि वास्तुकलेची गरज असेल. ज्या लोकांना पूर्णांक (Integers), संख्या आणि भौमितिक आकारांमधील सूक्ष्म संबंध समजतात, ते लोक या क्षेत्रात क्रांती घडवून आणतील. हे शास्त्रज्ञ नॉट इनव्हेरियंट्स शोधण्याचे काम करतील, ज्याच्या आधारावर भविष्यातील महाकाय एआय प्रणालींचे अंतर्गत जाळे सुरक्षित आणि प्रगत पद्धतीने विणले जाईल. हे क्षेत्र आज जरी अस्तित्वात नसले, तरी येत्या पाच ते सात वर्षांत याची मागणी प्रचंड वाढणार आहे.

चौथे क्रांतिकारक आणि विचार करायला लावणारे पद म्हणजे 'क्रॉस-डोमेन इनव्हेरियंट इंजिनिअर' (Cross-Domain Invariant Engineer). आजच्या जगात ज्ञानाचे आणि शिक्षणाचे वेगळे आणि मर्यादित कप्पे पडले आहेत. उदाहरणार्थ, न्यूक्लिअर फिजिक्सचा अभ्यास करणारा तज्ज्ञ इलेक्ट्रॉनिक किंवा टेलिकम्युनिकेशनच्या तज्ज्ञाशी संवाद साधत नाही, कारण त्यांचे विषय पूर्णपणे वेगळे आहेत. पण एजीआयच्या युगात ही विभागणी कायमची नष्ट होईल. भविष्यात असे हुशार तज्ज्ञ निर्माण होतील जे वेगवेगळ्या ज्ञानशाखांमधील भौमितिक आणि तांत्रिक समानतेचा अभ्यास करतील. ते एका क्षेत्रातील ज्ञान आणि माहिती दुसऱ्या क्षेत्रात कल्पकतेने वापरतील आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या नव्या परिणामांचा अभ्यास करतील. जगातील सर्व ज्ञानशाखांना एका सूत्रात बांधून मानवाच्या प्रगतीसाठी नव्या वाटा शोधणारे हे खऱ्या अर्थाने 'न्यू एज स्पेशलिस्ट्स' (New age specialists) असतील.

पाचवे आणि या यादीतील सर्वात वेगळे क्षेत्र म्हणजे 'कॉन्टेक्स्ट जिओमेट्री डिझायनर' (Context Geometry Designer) किंवा 'कॉन्टेक्स्ट इंजिनिअरिंग'. आपण पाहतो की एखाद्या गोष्टीचा एका संदर्भात एक अर्थ असतो, तर पर्यावरण किंवा परिस्थिती बदलली की त्याच गोष्टीचा पूर्णपणे वेगळा अर्थ निघतो. भविष्यात जेव्हा एजीआय मानवी समाजाचा एक अविभाज्य आणि मूलभूत भाग बनेल, तेव्हा या संदर्भांचे महत्त्व कैकपटींनी वाढेल. आज मानवी बुद्धीला जे अदृश्य आणि न समजणारे दुवे आहेत, ते शोधण्याचे काम हे इंजिनिअर्स करतील. आपला लॅपटॉप किंवा मोबाईल जसा अनेक कामे करतो, तसे भविष्यात अनेक एआय एजंट्स माणसाची जागा घेतील. तुमचे ईमेल्स ड्राफ्ट करण्यापासून ते सर्व वैयक्तिक कामे हे एजंट्स करतील. अशा वेळी, वेगवेगळ्या पर्यावरणाचा आणि संदर्भांचा मानवी निर्णय प्रक्रियेवर, जाणिवेवर आणि मानवी समाजाच्या उत्क्रांतीवर नेमका काय परिणाम होतो, हे समजून घेण्यासाठी या कॉन्टेक्स्ट डिझायनर्सची मोठी मदत होईल.

शेवटी, व्हिडिओच्या निष्कर्षात एक महत्त्वाचा आणि दिलासादायक विचार मांडण्यात आला आहे. एजीआय कितीही प्रगत झाले, तरी ते एका रात्रीत संपूर्ण मानवजातीला पृथ्वीवरून नष्ट करणार नाही. त्याऐवजी, मानवी समाज आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांच्यात एक 'सिम्बायोटिक' म्हणजेच घनिष्ठ आणि एकमेकांवर अवलंबून असणारे सहजीवन निर्माण होईल. हे सहजीवन सुरू होण्याच्या या निर्णायक टप्प्यावर मानवाने स्वतःला अद्ययावत ठेवणे गरजेचे आहे. आपण जे काम आज करत आहोत ते उद्या यंत्रे करणार आहेत, हे वास्तव स्वीकारून मानवाने वर नमूद केलेल्या अमूर्त, भौमितिक व प्रगत वैचारिक क्षेत्रांकडे वळले पाहिजे. जुन्या कौशल्यांना चिकटून राहण्यापेक्षा भविष्यातील या नव्या, अज्ञात पण शक्तिशाली नोकऱ्यांसाठी स्वतःला आणि आपल्या पुढच्या पिढीला आत्तापासूनच मानसिक व बौद्धिकदृष्ट्या तयार करणे, हाच या एजीआय युगात टिकून राहण्याचा एकमेव आणि सर्वात प्रभावी मार्ग आहे. (चित्र: एआय निर्मित)  

मूळ व्हिडीओ: https://www.youtube.com/watch?v=-h6DkF2p6jQ

--- तुषार भ. कुटे 

भारतीय आयटी क्षेत्रातील रोजगाराचे भवितव्य आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वाढता प्रभाव

भारतातील माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्र गेल्या अनेक दशकांपासून लाखो तरुणांसाठी रोजगाराचे आणि सुरक्षित भविष्याचे एक मोठे माध्यम राहिले आहे. परंतु, गेल्या काही वर्षांत या क्षेत्रात एक अतिशय मोठी आणि न भूतो न भविष्यती अशी क्रांती घडत आहे. ही क्रांती आहे कृत्रिम बुद्धिमत्तेची. नुकत्याच समोर आलेल्या एका महत्त्वाच्या उदाहरणावरून या बदलाची भीषणता आणि व्याप्ती लक्षात येते. एका मोठ्या कंपनीच्या संचालकांनी दिलेल्या माहितीनुसार, त्यांच्या कंपनीत सध्या एका प्रकल्पावर केवळ आठ तांत्रिक लोक काम करत आहेत. हे आठ लोक त्यांच्या दैनंदिन कामासाठी 'क्लॉड कोड' सारख्या प्रगत कृत्रिम बुद्धिमत्ता साधनांचा वापर करत आहेत. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, जर या टीमने या एआय साधनांचा वापर केला नसता, तर तेच काम त्याच वेळेत पूर्ण करण्यासाठी कंपनीला ३० ते ३५ लोकांची आवश्यकता भासली असती. उत्पादकता वाढीचे हे एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे, जिथे माणूस आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता एकत्र येऊन कमी लोकांच्या मदतीने जास्त काम पूर्ण करत आहेत. पण या नाण्याच्या दुसऱ्या बाजूचा विचार केला, तर हे वास्तव भयंकर आहे. या एका प्रकल्पामुळे बाजारात निर्माण होऊ शकणाऱ्या २० पेक्षा जास्त नोकऱ्या आता कायमच्या संपुष्टात आल्या आहेत.

हा परिणाम केवळ सॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंटपुरता मर्यादित नाही. सॉफ्टवेअर टेस्टिंग  क्षेत्रातील उदाहरणेही अशीच धक्कादायक आहेत. ज्या टेस्टिंगच्या कामासाठी पूर्वी पंधरा पेक्षा जास्त लोकांची मोठी टीम लागायची, तेच काम आता एआय साधनांच्या मदतीने केवळ पाच लोकांची टीम अगदी सहज आणि वेगाने करत आहे. याचाच अर्थ असा की, कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा हा अवाढव्य प्रभाव केवळ डेव्हलपर्सवर नाही, तर बिझनेस ॲनालिस्ट, मॅन्युअल टेस्टर्स, सपोर्ट इंजिनिअर्स आणि आयटी मधील जवळपास प्रत्येक विभागावर होत आहे. आज अनेक तरुण नोकरीच्या शोधात आहेत आणि त्यांना एखादा चांगला इंटरव्ह्यू कॉल येण्यासाठी अपेक्षेपेक्षा खूप जास्त वेळ लागत आहे. यामागील सर्वात मुख्य कारण म्हणजे अनेक मोठ्या कंपन्यांनी आता 'एआय-फर्स्ट' धोरण स्वीकारले आहे. कंपन्यांना आता हे पूर्णपणे समजले आहे की बाजारात मनुष्यबळाचा पुरवठा  प्रचंड आहे, पण त्या तुलनेत प्रत्यक्ष नोकऱ्यांची मागणी खूपच कमी झाली आहे. त्यामुळे कंपन्या आता नवीन भरती करताना संथ गतीने पावले उचलत आहेत. ते उमेदवारांशी कठोरपणे वाटाघाटी (Negotiation) करत आहेत आणि त्यांना कमीत कमी पगाराच्या ऑफर्स देत आहेत. हे चित्र केवळ तात्पुरते नाही, तर सॉफ्टवेअर निर्मितीची प्रक्रिया जसजशी अधिक प्रगत आणि एआय-आधारित होत जाईल, तसतसा कमी मागणी आणि जास्त पुरवठा हा आयटी क्षेत्रातील एक कायमस्वरूपी प्रश्न बनणार आहे.

अशा कठीण आणि स्पर्धात्मक परिस्थितीत तग धरून राहायचे असेल, तर उमेदवारांना काही ठोस आणि व्यावहारिक पावले उचलणे गरजेचे आहे. सर्वात पहिली आणि महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, तुम्हाला स्वतःला बाजारातील इतर गर्दीपेक्षा वेगळे सिद्ध करावे लागेल. आज तुमची स्पर्धा केवळ कृत्रिम बुद्धिमत्ता साधनांशी नाही, तर त्या साधनांचा वापर करणाऱ्या इतर हुशार माणसांशी आहे. इतरांपेक्षा वेगळे ठरण्यासाठी तुम्हाला तुमच्या व्यक्तिमत्त्वात आणि व्यावसायिक पोर्टफोलिओमध्ये काही नवीन गोष्टींची भर घालावी लागेल. यासाठी पहिला नियम असा की, तुम्ही जे काही काम करत आहात, त्यात तुम्ही सर्वोत्तम असले पाहिजे. जर तुम्ही प्रोजेक्ट मॅनेजर असाल, तर तुम्ही एक उत्कृष्ट प्रोजेक्ट मॅनेजर असले पाहिजे. जर तुम्ही टेस्टर किंवा सपोर्ट एजंट असाल, तर तुमच्या कामात तुमच्यापेक्षा वरचढ कोणीही नसावे.

केवळ तांत्रिक ज्ञान असून आता चालणार नाही. जर तुम्ही एखाद्या विमा कंपनीच्या प्रकल्पावर काम करत असाल, तर विम्याचा व्यवसाय कसा चालतो हे तुम्हाला सखोल समजले पाहिजे. जर तुम्ही उत्पादन किंवा बँकिंग क्षेत्रातील प्रकल्पावर असाल, तर त्या क्षेत्राचे सखोल व्यावसायिक ज्ञान तुमच्याकडे असणे आता अनिवार्य झाले आहे. तुमच्या मूळ भूमिकेवरील कौशल्याला जेव्हा या डोमेन ज्ञानाची जोड मिळते, तेव्हा ते एक प्रभावी आणि भक्कम कॉम्बिनेशन बनते. तिसरी गोष्ट म्हणजे, तुमच्या कंपनीत किंवा तुमच्या क्लायंटच्या प्रकल्पात सध्या जी सर्वात आधुनिक आणि नवीन कृत्रिम बुद्धिमत्ता साधने वापरली जात आहेत, ती शिकण्यात तुम्ही आघाडीवर असले पाहिजे. तुमच्या व्यवस्थापनाला हे दिसले पाहिजे की तुम्ही नवीन तंत्रज्ञानाला विरोध करणारे नसून, त्याचा प्रभावीपणे वापर करून उत्पादकता वाढवणारे कर्मचारी आहात. या तीन तांत्रिक आणि व्यावसायिक गोष्टींसोबतच चौथी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे तुमची संवाद कौशल्ये. आत्मविश्वासाने बोलणे, कठीण प्रसंगात स्वतःचे मत ठामपणे मांडणे, वाटाघाटी करणे आणि इतरांवर प्रभाव टाकण्याची तुमची क्षमता तुम्हाला इतर एआय-आधारित यंत्रांपासून आणि सामान्य कर्मचाऱ्यांपासून खऱ्या अर्थाने वेगळे ठरवते.

येणाऱ्या काळात केवळ नोकरी टिकवणेच नाही, तर स्वतःचे आर्थिक नियोजन शहाणपणाने करणेही तेवढेच गरजेचे बनले आहे. आयटी क्षेत्रात काम करताना अनेकदा भविष्यातील मोठ्या पगारवाढीच्या भरवशावर लोक मोठे आर्थिक निर्णय घेतात. जर तुम्ही भविष्यातील अपेक्षित पगारवाढीचा विचार करून एखादे महागडे किंवा लक्झरी घर खरेदी करण्याचे स्वप्न पाहत असाल, तर त्यावर आताच योग्य तो विचार करण्याची आणि सावधगिरी बाळगण्याची मोठी गरज आहे. कंपन्या भविष्यात पूर्वीसारखी मोठी पगारवाढ देतीलच याची आता कोणतीही शाश्वती उरलेली नाही. अशा अनिश्चित परिस्थितीत मोठे गृहकर्ज घेऊन महागड्या मालमत्तेत अडकून पडणे ही एक मोठी आर्थिक चूक ठरू शकते. तसेच, नोकरी बदलताना प्रत्येक वेळी २०, ३० किंवा ४० टक्क्यांची घसघशीत पगारवाढ मिळेल, हा जुना समज आता डोक्यातून काढून टाकण्याची वेळ आली आहे. सध्याची बाजारपेठ ही 'बायर्स मार्केट' बनली आहे, जिथे कंपन्यांचे पारडे जड आहे आणि ते पगाराच्या बाबतीत कडक वाटाघाटी करणार आहेत. त्यामुळे आपली कौशल्ये वाढवत राहणे आणि पगाराच्या बाबतीत आपल्या अपेक्षा वास्तवाला धरून ठेवणे हे आवश्यक आहे.

या बदलत्या आर्थिक परिस्थितीचा सामना करण्यासाठी तुमचा 'इमर्जन्सी फंड' म्हणजेच आणीबाणीचा निधी वाढवणे आता गरजेचे झाले आहे. पूर्वी आर्थिक सल्लागार ६ ते ९ महिन्यांच्या खर्चाएवढा निधी बाजूला ठेवण्याचा सल्ला द्यायचे. परंतु, आता नोकरी गेल्यास नवीन नोकरी शोधण्यासाठी पूर्वीपेक्षा खूप जास्त वेळ लागत असल्यामुळे, हा आणीबाणीचा निधी किमान एका वर्षाच्या (१२ महिने) घरखर्चाएवढा असणे सुरक्षित मानले जाते. यासोबतच, कार्यालयात काम करताना वरिष्ठांशी, क्लायंटशी किंवा सहकाऱ्यांशी काही वाद झाले, तर रागाच्या भरात किंवा भावनिक होऊन तडकाफडकी राजीनामा देण्याची घाई कधीही करू नका. असे प्रश्न संवादाने सोडवण्याचा प्रयत्न करा किंवा काही दिवसांची रजा घेऊन शांतपणे विचार करा. जोपर्यंत तुमच्याकडे भक्कम आर्थिक पाठबळ नाही, तोपर्यंत सध्याच्या या कठीण काळात भावनिक होऊन नोकरी सोडण्याचा निर्णय घेणे हे स्वतःच्या पायावर कुऱ्हाड मारून घेण्यासारखे ठरेल.

जर कुटुंबात पती आणि पत्नी दोघेही सॉफ्टवेअर क्षेत्रात काम करत असतील आणि विशेषतः एकाच तंत्रज्ञानावर काम करत असतील, तर त्यांनी सावध असणे आवश्यक आहे. कारण जर त्या विशिष्ट तंत्रज्ञानाला बाजारात फटका बसला, तर दोघांच्याही नोकऱ्या एकाच वेळी धोक्यात येऊ शकतात. अशा परिस्थितीत कुटुंबाचा आर्थिक धोका कमी करण्यासाठी दोघांनीही आपल्या कामाच्या क्षेत्रात आणि तंत्रज्ञानात जास्तीत जास्त विविधता आणणे महत्त्वाचे आहे.

सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न येतो तो पुढच्या पिढीचा. अनेक पालक आपल्या पाल्यांना आयटी किंवा कॉम्प्युटर सायन्स मध्ये करिअर करण्यासाठी प्रचंड आग्रह करतात. परंतु, बदलत्या परिस्थितीनुसार जोपर्यंत मुलांना खरोखरच या क्षेत्राची प्रचंड आवड नाही किंवा येणाऱ्या काळात तग धरून राहण्यासाठी आवश्यक असणारी उपजत बुद्धिमत्ता  त्यांच्यात नाही, तोपर्यंत त्यांना बळजबरीने या क्षेत्रात ढकलू नका. आज जी मुले शाळेत किंवा महाविद्यालयात आहेत, ती जेव्हा शिक्षण पूर्ण करून बाजारात नोकरी शोधण्यासाठी बाहेर पडतील, तेव्हा 'एंट्री-लेव्हल' म्हणजेच सुरुवातीच्या पातळीवरील नोकऱ्यांचे स्वरूप आजच्यापेक्षा पूर्णपणे आणि भयंकररीत्या बदललेले असेल. एआयमुळे कोडिंग आणि प्रोग्रामिंगची बहुतांश प्राथमिक कामे यंत्रेच करत असतील. त्यामुळे केवळ पारंपारिक शिक्षण घेऊन आयटीमध्ये सहज नोकरी मिळेल, हा भ्रम आता मोडून काढण्याची वेळ आली आहे.

आपण हे लक्षात घेतले पाहिजे की तंत्रज्ञानाचा विकास हा कधीही थांबणारा नसतो. ज्याप्रमाणे औद्योगिक क्रांतीने अनेक शारीरिक कष्टाची कामे मशिन्सकडे सोपवली आणि माणसाला बौद्धिक कामांकडे वळवले, अगदी त्याचप्रमाणे कृत्रिम बुद्धिमत्तेची ही क्रांती आता माणसाची पुनरावृत्ती होणारी बौद्धिक कामे यंत्रांकडे सोपवत आहे. सुरुवातीला याचा मोठा फटका रोजगार निर्मितीवर नक्कीच बसताना दिसत आहे. जेव्हा एक कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणाली दहा माणसांचे काम अगदी अचूकतेने आणि कमी वेळेत करते, तेव्हा कंपन्यांचा नफा नक्कीच वाढतो, परंतु समाजातील आर्थिक विषमता वाढण्याचा मोठा धोकाही निर्माण होतो. अशा वेळी केवळ तांत्रिक ज्ञान उपयोगी पडत नाही. तुमच्याकडे व्यवसायाची समज, ग्राहकांच्या गरजा ओळखण्याची क्षमता आणि मानवी भावनांची जाण असणे महत्त्वाचे ठरते. कोणत्याही सॉफ्टवेअर प्रकल्पात यंत्रे कोड लिहू शकतात, पण ग्राहकाला नक्की काय हवे आहे हे समजून घेणे, त्यांच्याशी व्यावसायिक संबंध प्रस्थापित करणे आणि प्रकल्पातील धोके मानवी दृष्टिकोनातून ओळखणे हे काम केवळ एक माणूसच करू शकतो.

जेव्हा आपण तंत्रज्ञानातील या प्रचंड बदलांचा विचार करतो, तेव्हा आपल्याला शिक्षण पद्धतीतही आमूलाग्र बदल करण्याची गरज स्पष्टपणे जाणवते. विद्यापीठे आणि शैक्षणिक संस्था आजही अनेकदा जुन्या आणि कालबाह्य झालेल्या अभ्यासक्रमांवर भर देत आहेत. परंतु, प्रत्यक्ष उद्योगात आता प्रगत एआय साधनांचा दैनंदिन वापर अनिवार्य झाला आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांनी केवळ पदवी मिळवण्यावर समाधान न मानता, स्वतःहून या नवीन साधनांचा वापर करायला शिकले पाहिजे. तसेच, कंपन्यांनीही आपल्या कर्मचाऱ्यांना या नव्या तंत्रज्ञानाचे प्रशिक्षण देण्यासाठी योग्य ती गुंतवणूक करणे आवश्यक आहे. जर आपण या नव्या वास्तवाकडे डोळेझाक केली, तर आपण जागतिक स्पर्धेत खूप मागे पडू. शेवटी, कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही मानवाची जागा घेण्यासाठी आलेली नाही, तर ती मानवाच्या क्षमतांचा विस्तार करण्यासाठी आलेली आहे. जे लोक या तंत्रज्ञानाचा वापर करतील, तेच लोक या तंत्रज्ञानाचा वापर न करणाऱ्या लोकांची जागा घेतील, हेच या नव्या युगाचे सर्वात मोठे आणि कटू सत्य आहे. त्यामुळे घाबरून न जाता, वास्तवाचे भान ठेवून, सकारात्मक दृष्टिकोनाने आणि अखंडपणे नवीन ज्ञान आत्मसात करत राहणे हाच या कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगात यशस्वी होण्याचा एकमेव शाश्वत मार्ग आहे.  (चित्र: एआय निर्मित)

--- तुषार भ. कुटे 

'अडकित्ता': सई ताम्हणकरच्या दमदार अभिनयाने तारलेला, पण पटकथेने मारलेला चित्रपट!

मराठी चित्रपटसृष्टीत 'अष्टपैलू अभिनेत्री' असा उल्लेख केल्यावर सर्वात आधी डोळ्यांसमोर येणाऱ्या मोजक्या नावांपैकी नाव म्हणजे सई ताम्हणकर. सई अष्टपैलू या अर्थाने आहे की, ती कोणत्याही साच्यात न अडकता प्रत्येक भूमिकेत अक्षरशः परकाया प्रवेश करते. ती कोणत्याही व्यक्तिरेखेत कधी कृत्रिम वाटत नाही. उलट, तिच्या वाटेला आलेल्या प्रत्येक भूमिकेचे सर्व पैलू आणि सूक्ष्म कंगोरे ती समर्थपणे पडद्यावर उलगडून दाखवते. आपण साकारत असलेली भूमिका नेमकी कशी आणि कोणत्या उंचीवर न्यायची आहे, याची तिला अचूक जाण आणि सखोल समज असल्याचे तिच्या प्रत्येक चित्रपटातून सिद्ध होते.

 

नुकताच 'झी ५'वर प्रदर्शित झालेला 'अडकित्ता' हा चित्रपट पाहताना सईच्या याच प्रगल्भ अभिनयाची आणि अष्टपैलुत्वाची पुन्हा एकदा प्रकर्षाने जाणीव झाली. मुळात हा चित्रपट पाहण्यापूर्वी, एका प्रस्थापित अभिनेत्रीने ही विशिष्ट भूमिका का स्वीकारली असावी? असा प्रश्न मनात निर्माण झाला होता. परंतु, चित्रपट पाहिल्यानंतर आणि तिची पडद्यावरील जादू अनुभवल्यानंतर, सईने ही गुंतागुंतीची भूमिका अतिशय सहजतेने आणि उत्तमरीत्या साकारल्याचे दिसून येते. तिचा या चित्रपटातील एकंदरीत वावर, तिची देहबोली आणि संवादांमधील ठहराव या भूमिकेला पूर्णपणे न्याय देणारा आणि अनुरूप असाच आहे.

सईच्या अभिनयाची ही जमेची बाजू सोडल्यास, चित्रपटाच्या मूळ कथानकात आणि पटकथेत मात्र मोठ्या त्रुटी जाणवतात. अभिनेता सिद्धार्थ चांदेकर याने त्याच्या वाट्याला आलेल्या भूमिकेला प्रामाणिकपणे न्याय देण्याचा प्रयत्न केला आहे; परंतु दुसरीकडे, सखी गोखले हिचा अभिनय मात्र या चित्रपटात अगदीच फिका आणि प्रभावहीन वाटल्याचे प्रकर्षाने जाणवते. चित्रपटाचा मूळ विषय आणि कथानक तसे पाहता खूप चांगले, समकालीन आणि वेगळे आहे, परंतु सई ताम्हणकरचा अभिनय वगळता या संपूर्ण चित्रपटात प्रेक्षकाला शेवटपर्यंत खिळवून ठेवेल, असे विशेष काहीच घडत नाही.

दिग्दर्शक आणि लेखकाने पटकथेतील या ढोबळ त्रुटींवर आणि कथेच्या कच्च्या दुव्यांवर योग्य वेळी आणि गांभीर्याने काम केले असते, तर चित्रपट नक्कीच एका वेगळ्या उंचीवर गेला असता. परंतु, तसे न झाल्यामुळे एका अतिशय चांगल्या विषयाचा हा चित्रपट प्रेक्षकांच्या मनावर आपला ठसा उमटवण्यात किंवा फारसा प्रभाव पाडण्यात अपयशी ठरतो, हेच या चित्रपटाचे एक खेदजनक वास्तव आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #चित्रपट #परीक्षण #अडकित्ता