कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे गृहपाठाचे मूल्य संपले?

कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा शिक्षण क्षेत्रातील प्रवेश हा एकाच वेळी मोठा आधार आणि मोठे आव्हान बनला आहे. आता तर परिस्थिती इतकी गुंतागुंतीची झाली आहे की, जगभरातील सर्वात कठीण मानले जाणारे गणिताचे प्रश्न सोडवणाऱ्या एका प्रख्यात प्राध्यापकाने चक्क विद्यार्थ्यांचा गृहपाठ तपासणेच बंद केले आहे. युनिव्हर्सिटी ऑफ कॅलिफोर्निया, बर्कलेमधील गणिताचे प्रतिष्ठित आणि गणितातील नोबेल मानला जाणारा सर्वोच्च सन्मान 'फिल्ड्स मेडल' विजेते प्राध्यापक रिचर्ड बोर्चर्ड्स यांनी ऑक्टोबर २०२६ मध्ये हा ऐतिहासिक व विचार करायला लावणारा निर्णय घेतला आहे. एआयच्या वाढत्या वापरामुळे विद्यार्थ्यांनी दिलेला गृहपाठ खरोखरच त्यांनी स्वतः केला आहे की यंत्राने, हे ओळखणे आता अशक्य झाल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.

प्राध्यापक बोर्चर्ड्स यांनी आता केवळ अशा परीक्षांवर विसंबून राहण्याचा निर्णय घेतला आहे, जिथे विद्यार्थ्यांवर थेट पर्यवेक्षण असते आणि त्यांना कोणत्याही इलेक्ट्रॉनिक उपकरणाचा वापर करता येत नाही. त्यांच्या या निर्णयामुळे जगभरातील शिक्षण व्यवस्थेसमोरील एक गंभीर प्रश्न निर्माण झाला आहे. अनेक पिढ्यांपासून गृहपाठ हे विद्यार्थ्यांना सराव करण्यासाठी, त्यांची समज वाढवण्यासाठी आणि त्यांनी काय शिकले आहे हे सिद्ध करण्यासाठी वापरले जाणारे सर्वात महत्त्वाचे साधन होते. पण आज जेव्हा एखादा विद्यार्थी गुंतागुंतीचे गणिताचे समीकरण किंवा प्रश्न एआय टूलमध्ये टाकतो, तेव्हा त्याला केवळ काही सेकंदांत संपूर्ण आणि अचूक उत्तर मिळते. गृहपाठ तर पूर्ण होतो आणि उत्तरही बरोबर असते, पण त्यातून विद्यार्थ्याने खरोखरच काही शिकले का? हा प्रश्न आजच्या काळात सर्वच शिक्षकांना सतावत आहे.

सध्याची एआय टूल्स गणिताची समीकरणे सोडवू शकतात, निबंध लिहू शकतात, पुस्तकांचा सारांश काढू शकतात आणि विज्ञान व इतिहासातील अवघड प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे देऊ शकतात. जर या टूल्सचा योग्य प्रकारे वापर केला, तर ती विद्यार्थ्यांना समजण्यास कठीण असलेला विषय सोपा करून सांगण्यासाठी नक्कीच मौल्यवान ठरू शकतात. पण 'प्रश्न समजून घेण्यासाठी एआयची मदत घेणे' आणि 'स्वतः प्रश्न सोडवणे टाळण्यासाठी एआयचा वापर करणे' या दोन गोष्टींमध्ये खूप मोठा फरक आहे.

गृहपाठाचा मुख्य उद्देश कधीच केवळ 'बरोबर उत्तर' शोधून काढणे हा नव्हता; तर त्या उत्तरापर्यंत पोहोचण्यासाठी लागणारे ज्ञान आणि कौशल्ये विकसित करणे हा होता. विद्यार्थ्याने कठीण प्रश्नांशी स्वतः झगडणे, चुका करणे, गोंधळून जाणे आणि मग ती चूक ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे, ही शिकण्याच्या प्रक्रियेची सर्वात महत्त्वाची पायरी असते. पण जर विद्यार्थ्यांना त्यांच्या अभ्यासातील सर्व कठीण भाग एआयने पूर्ण करून देण्याची सवय लागली, तर ते खऱ्या आयुष्यात किंवा परीक्षेत स्वतंत्रपणे विचार कसा करणार? जेव्हा मदतीसाठी कोणताही चॅटबॉट उपलब्ध नसेल, तेव्हा ते पुढील पाऊल कसे टाकणार?

प्राध्यापक बोर्चर्ड्स यांचे म्हणणे हे नाहीये की विद्यार्थ्यांनी वर्गाबाहेर गणिताचा सराव करणे थांबवावे. त्यांचा मुख्य मुद्दा हा आहे की, जेव्हा एखादे काम कोणी पूर्ण केले आहे याची खात्री शिक्षक करू शकत नाहीत, तेव्हा त्या गृहपाठाला मिळालेल्या गुणांवर विश्वास तरी कसा ठेवायचा? या निर्णयाचे पडसाद केवळ विद्यापीठांपुरते मर्यादित नसून, प्राथमिक ते उच्च माध्यमिक स्तरावरील सर्वच शाळांमध्ये उमटत आहेत. जेव्हा एखादे ॲप गणिताचा प्रश्न क्षणात सोडवते किंवा संपूर्ण निबंध लिहून देते, तेव्हा शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांच्या विचारक्षमतेचे मूल्यमापन कसे करायचे? हा प्रश्न आज शिक्षण क्षेत्राला भेडसावत आहे.

या गुंतागुंतीच्या प्रश्नावर 'तंत्रज्ञान पूर्णपणे नाकारणे' हा नक्कीच उपाय असू शकत नाही. त्याऐवजी, आपण विद्यार्थ्यांचे 'मूल्यमापन' कसे करतो, या पद्धतीचाच मुळापासून पुनर्विचार करण्याची वेळ आता आली आहे. शिक्षणात आता विद्यार्थ्यांना त्यांचे तर्क आणि विचार प्रक्रिया समजावून सांगण्याच्या अधिक संधी दिल्या पाहिजेत. वर्गातील चर्चा आणि थेट पर्यवेक्षणाखालील परीक्षांवर जास्त भर द्यावा लागेल. 'फक्त अचूक उत्तर' देण्यापेक्षा, त्या 'उत्तरापर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया' समजून घेण्यावर अधिक लक्ष केंद्रित करावे लागेल.

तंत्रज्ञान भविष्यात आणखी प्रगत होणार आहे आणि एआयची क्षमता आजच्यापेक्षा कैकपटींनी वाढणार आहे. आजच्या पिढीकडे अशी अनेक शक्तिशाली साधने आहेत, ज्यांची आधीच्या पिढ्यांनी केवळ कल्पनाच केली असेल. पण एका गोष्टीला कधीही तडजोड नसावी – शिक्षणाने विद्यार्थ्यांची स्वतः विचार करण्याची, तर्क लढवण्याची आणि स्वतंत्रपणे समस्या सोडवण्याची क्षमता विकसित केली पाहिजे; केवळ अचूक उत्तरे निर्माण करण्याची नाही. जेव्हा 'फिल्ड्स मेडल' जिंकणारा जगातील एक सर्वोत्तम गणितज्ञ असा निर्णय घेतो की, "ज्ञान मोजण्यासाठी गृहपाठ आता एक विश्वासार्ह मार्ग राहिलेला नाही," तेव्हा शाळा आणि विद्यापीठांनी विद्यार्थ्यांच्या मूल्यमापनाच्या पद्धतींवर आता खऱ्या अर्थाने एक मोठी आणि जागतिक चर्चा करण्याची वेळ आली आहे, हे नक्की!

--- तुषार भ. कुटे 

#AI #ArtificialIntelligence #Education

'द ओल्ड मॅन अँड द सी': एका महान कथेचा आणि निराशाजनक अनुवादाचा प्रवास

इंटरनेटच्या माध्यमातून आणि विविध साहित्यप्रेमींकडून अर्नेस्ट हेमिंग्वे यांच्या 'द ओल्ड मॅन अँड द सी' या जगप्रसिद्ध पुस्तकाबद्दल मी बरेच ऐकून आणि वाचून होतो. साहजिकच ही जागतिक पातळीवर नावाजलेली कलाकृती वाचण्याची एक तीव्र इच्छा होती. जेव्हा मला समजले की, महाराष्ट्राचे लाडके व्यक्तिमत्त्व आणि ज्येष्ठ साहित्यिक पु. ल. देशपांडे यांनी 'एका कोळियाने' या नावाने या पुस्तकाचा मराठी अनुवाद केला आहे, तेव्हा मी मोठ्या उत्साहाने हे पुस्तक वाचायला हातात घेतले. अर्नेस्ट हेमिंग्वे यांनी १९५१ मध्ये क्युबामध्ये लिहिलेली आणि १९५२ मध्ये प्रकाशित झालेली ही एक अजरामर कादंबरी आहे. या अद्वितीय साहित्यकृतीसाठी हेमिंग्वे यांना १९५३ साली 'पुलित्झर' आणि १९५४ मध्ये साहित्याचा सर्वोच्च मानाचा 'नोबेल' पुरस्कार प्राप्त झाला होता.

या कादंबरीचे कथानक सँटियागो नावाच्या एका अत्यंत अनुभवी पण वृद्ध क्युबन मच्छिमाराभोवती फिरते. त्याचा मनोलीन नावाचा एक अत्यंत एकनिष्ठ आणि प्रेमळ असा तरुण मदतनीस असतो. सँटियागोच्या वाट्याला मासेमारीत आलेले सततचे अपयश पाहून मनोलीनचे आई-वडील त्याला सँटियागोची बोट सोडून दुसऱ्या बोटीवर काम करण्यासाठी भाग पाडतात. तरीही मनोलीनची सँटियागोवर अपार श्रद्धा असते. तो दररोज त्या म्हाताऱ्याची काळजी घेतो, त्याला रात्रीचे जेवण आणून देतो आणि अमेरिकन बेसबॉल खेळावर त्याच्याशी मनसोक्त गप्पा मारतो. आपले सलग ८४ दिवसांचे अपयश धुऊन काढण्याच्या जिद्दीने सँटियागो ८५ व्या दिवशी आपली छोटी बोट घेऊन समुद्राच्या अथांग आणि खोल पाण्यात एकटाच खूप दूरवर जातो. तिथे त्याच्या गळाला एक प्रचंड मोठा 'मार्लिन' मासा लागतो. इथून पुढे त्या वृद्ध सँटियागो आणि बलाढ्य माशामध्ये सलग तीन दिवस आणि तीन रात्री चालणारा एक जीवघेणा संघर्ष सुरू होतो. या संघर्षात दोरी ओढल्यामुळे म्हाताऱ्याचे हात रक्तबंबाळ होतात, शरीर पूर्णपणे थकून जाते, पण तो आपला धीर अजिबात सोडत नाही. अखेरीस तो आपल्या कौशल्याच्या आणि अफाट जिद्दीच्या जोरावर त्या माशाची शिकार करण्यात यशस्वी ठरतो. परंतु, ही लढाई तिथेच संपत नाही. परतीच्या प्रवासात माशाच्या रक्ताच्या वासाने आकर्षित झालेले अनेक शार्क मासे त्याच्या बोटीचा पाठलाग करतात. सँटियागो त्या शार्क माशांशीही निकराने लढतो, पण ते शार्क त्या मार्लिन माशाचे सर्व मांस खाऊन फस्त करतात. जेव्हा सँटियागो किनाऱ्यावर परततो, तेव्हा त्याच्या हाती केवळ त्या मार्लिन माशाचा पांढराशुभ्र सांगाडा उरलेला असतो. शारीरिकदृष्ट्या पूर्णपणे खचलेला आणि थकलेला सँटियागो आपल्या झोपडीत जाऊन गाढ झोपतो आणि आफ्रिकेच्या किनाऱ्यावर खेळणाऱ्या सिंहांची स्वप्ने पाहू लागतो. 'माणूस नष्ट होऊ शकतो, पण तो कधीही पराभूत होऊ शकत नाही,' हा मानवाच्या अदम्य इच्छाशक्तीचे प्रतीक असणारा अत्यंत प्रेरणादायी आणि जगप्रसिद्ध संदेश ही कादंबरी देऊन जाते.

कथेचा हा महान आणि प्रेरणादायी आशय समजून घेतल्यानंतर, प्रत्यक्ष हे पुस्तक वाचताना आलेला माझा अनुभव मात्र यापेक्षा पूर्णपणे वेगळा आणि काहीसा निराशाजनक होता. जेव्हा मी हे पुस्तक वाचायला सुरुवात केली, तेव्हा सुरुवातीची ४० ते ५० पाने वाचताना नेमके काय चालले आहे, याचा बोधच होत नव्हता. मूळ इंग्रजी लेखनाची शैली आणि त्याचा झालेला मराठी अनुवाद यात इतकी मोठी तफावत जाणवते की, हा अनुवाद कृत्रिम आणि रखरखीत वाटतो. नोबेलसारखे सर्वोच्च पुरस्कार मिळवलेली एखादी कादंबरी वाचताना इतकी कंटाळवाणी कशी वाटू शकते, हा प्रश्न पदोपदी पडत राहतो. तरीही एक वाचक म्हणून पुढे काहीतरी भन्नाट आणि खिळवून ठेवणारे वाचायला मिळेल, या आशेने मी तग धरून वाचन सुरूच ठेवले. कादंबरीची मूळ कथा खरोखरच उत्तम आहे, पण ज्या पद्धतीने तिचा मराठीत अनुवाद झाला आहे, तो मनावर अजिबात छाप पाडत नाही, हे माझे प्रामाणिक वैयक्तिक मत आहे. पु. ल. देशपांडे यांच्यासारख्या महान साहित्यिकाने हा अनुवाद केलेला असला, तरी तो मूळ कथेचा आत्मा पकडणारा सहज आणि प्रवाही 'भावानुवाद' वाटण्याऐवजी, केवळ एक शब्दशः केलेला नीरस अनुवाद वाटतो. एक उत्तम मूळ लेखक असणे आणि दुसऱ्याच्या साहित्यकृतीचा तितकाच प्रभावी अनुवाद करणे, या दोन गोष्टींमध्ये किती मोठी तफावत असू शकते, याची प्रकर्षाने जाणीव हे पुस्तक वाचल्यानंतर होते.

मला आठवते की, अशाच प्रकारचा अनुभव मला लेखक शंकर पाटील यांनी अनुवादित केलेली एक इंग्रजी कादंबरी वाचताना आला होता. ते पुस्तक मी शंभर पानांपर्यंत कसेबसे वाचले, पण पुढे काहीच अर्थबोध न झाल्यामुळे मला ते वाचन तिथेच अर्धवट थांबवावे लागले होते. 'अल्केमिस्ट' या जगप्रसिद्ध पुस्तकाच्या पहिल्या मराठी अनुवादाबद्दलही माझी अशीच काहीशी निराशाजनक भावना झाली होती. आजच्या काळात मराठी साहित्यात अनेक उत्तम आणि प्रगल्भ अनुवादक आहेत. आजची साहित्य संपदा खूप समृद्ध झाली असल्यामुळे, सध्या असे कृत्रिम आणि रखरखीत अनुवाद सहसा पाहायला मिळत नाहीत. 'द ओल्ड मॅन अँड द सी' या पुस्तकाची मूळ कथा, तिची रचना आणि त्यातील तत्त्वज्ञान उच्च दर्जाचे असले, तरी तिचा हा मराठी अनुवाद मात्र अतिशय निराशाजनक आणि वाचनाचा रस घालवणारा आहे, असेच खेदाने म्हणावे लागेल.

--- तुषार भ. कुटे

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #अनुवाद

विज्ञान, तंत्रज्ञान, अभियांत्रिकी आणि गणिताचा महासंगम: 'नॅशनल स्टेम डे'

आजचे युग हे केवळ माहितीचे युग राहिलेले नसून ते नवनिर्मितीचे आणि तंत्रज्ञानाचे युग बनले आहे. सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत आपल्या हातात असलेला स्मार्टफोन, घरातील स्मार्ट उपकरणे, इंटरनेटवरील कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे चमत्कार, महामार्गांवरील आधुनिक पूल आणि अंतराळात झेपावणारे उपग्रह या सर्व गोष्टी मानवी बुद्धिमत्तेच्या आणि जिज्ञासेच्या साक्षीदार आहेत. या सर्व प्रगतीचा पाया ज्या चार मुख्य स्तंभांवर उभा आहे, त्यांना एकत्रितपणे STEM (स्टेम) असे म्हटले जाते. दरवर्षी ८ नोव्हेंबर हा दिवस जगभरात, विशेषतः शिक्षण आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रात 'नॅशनल स्टेम डे' (National STEM Day) म्हणून मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. विद्यार्थ्यांमध्ये आणि तरुण पिढीमध्ये विज्ञान, तंत्रज्ञान, अभियांत्रिकी आणि गणित या विषयांबद्दल गोडी निर्माण करणे आणि त्यांना भविष्यातील आव्हानांसाठी सक्षम बनवणे हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे.

'स्टेम' हा शब्द इंग्रजीतील चार महत्त्वाच्या विद्याशाखांच्या आद्याक्षरांपासून तयार झाला आहे. यातील S म्हणजे Science (विज्ञान), T म्हणजे Technology (तंत्रज्ञान), E म्हणजे Engineering (अभियांत्रिकी) आणि M म्हणजे Mathematics (गणित). पूर्वीच्या शिक्षण पद्धतीमध्ये हे चारही विषय स्वतंत्रपणे शिकवले जात असत. विज्ञानाच्या तासाला फक्त निसर्गाचे नियम शिकवले जायचे आणि गणिताच्या तासाला फक्त आकडेमोड केली जायची. मात्र, प्रत्यक्ष आयुष्यात किंवा कोणत्याही उद्योगात काम करताना हे विषय कधीच वेगळे नसतात. उदाहरणार्थ, जेव्हा एखादी मोठी इमारत किंवा पूल बांधायचा असतो, तेव्हा तिथल्या जमिनीचा आणि हवामानाचा अभ्यास करण्यासाठी विज्ञानाची गरज लागते, आराखडा तयार करण्यासाठी आधुनिक संगणकीय तंत्रज्ञानाची मदत घ्यावी लागते, प्रत्यक्ष बांधकाम करण्यासाठी अभियांत्रिकीचे कौशल्य लागते आणि या सर्वांचे अचूक मोजमाप व खर्चाचे गणित मांडण्यासाठी गणिताशिवाय पर्याय नसतो. या चारही विषयांची अशीच सांगड घालून प्रत्यक्ष समस्या सोडवण्याच्या पद्धतीला 'स्टेम एज्युकेशन' म्हटले जाते.

'नॅशनल स्टेम डे'साठी ८ नोव्हेंबर ही तारीख निवडण्यामागे एक अत्यंत कल्पक कारण आहे. इंग्रजीमध्ये ८ नोव्हेंबरची नोंद 'Nov 8' अशी केली जाते. जेव्हा आपण 'Nov 8' चा उच्चार करतो, तेव्हा तो 'Innovate' (इनोव्हेट) या इंग्रजी शब्दासारखा ऐकू येतो. 'इनोव्हेट' म्हणजे काहीतरी नवीन शोधणे किंवा नवनिर्मिती करणे. स्टेम शिक्षणाचा मूळ आत्माच मुळी नवनिर्मिती आणि संशोधन हा असल्यामुळे ८ नोव्हेंबर हा दिवस या उपक्रमासाठी अत्यंत समर्पक मानला गेला. अमेरिकेत २०१५ च्या सुमारास या दिवसाची अधिकृत सुरुवात झाली आणि आज जागतिक स्तरावर शाळा, महाविद्यालये आणि संशोधन संस्थांमध्ये हा दिवस नाविन्यपूर्ण उपक्रमांनी साजरा केला जातो.

पारंपरिक शिक्षण पद्धतीमध्ये अनेकदा पुस्तकातील व्याख्या पाठ करणे आणि परीक्षेत गुण मिळवणे यावरच जास्त भर दिला जातो. यामुळे विद्यार्थ्यांना सिद्धांत तर समजतात, पण त्याचा प्रत्यक्ष आयुष्यात वापर कसा करायचा हे लक्षात येत नाही. स्टेम शिक्षण पद्धती या पारंपरिक चौकटीला छेद देते. या पद्धतीमध्ये विद्यार्थ्यांना "हे असे का घडते?" आणि "याचा वापर करून आपण काय तयार करू शकतो?" असा प्रश्न विचारण्यास प्रवृत्त केले जाते. वर्गात केवळ खडू आणि फळ्याचा वापर न करता, मुलांना स्वतः प्रयोग करून पाहणे, छोटे रोबोट्स बनवणे, संगणकावर कोडिंग करणे किंवा घरातील टाकाऊ वस्तूंपासून वैज्ञानिक मॉडेल्स तयार करणे यांसारख्या कृतीशील गोष्टी शिकवल्या जातात. जेव्हा एखादा विद्यार्थी स्वतःच्या हाताने एखादे सौरऊर्जेवर चालणारे छोटे उपकरण बनवतो, तेव्हा त्याला ऊर्जेचे रूपांतरण ही संकल्पना आयुष्यभर लक्षात राहते.

स्टेम हे केवळ शास्त्रज्ञ किंवा अभियंत्यांपुरते मर्यादित नाही, तर ते आपल्या रोजच्या जगण्याचा भाग आहे. शेतकऱ्याला आपल्या शेतात ठिबक सिंचनाचे नियोजन करताना, माती परीक्षण करताना आणि हवामानाचा अंदाज घेताना स्टेमचीच मदत होते. वैद्यकीय क्षेत्रात तर स्टेममुळे क्रांती घडली आहे. शरीराच्या आतील भागांचे अचूक निदान करणारे एमआरआय मशीन असो, रोबोटिक सर्जरी असो किंवा अत्यंत कमी वेळात तयार होणाऱ्या जीवनरक्षक लसी असोत, या सर्वांमागे विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचाच हात आहे. इतकेच नव्हे तर स्वयंपाकघरात पदार्थ बनवताना योग्य प्रमाणाचे गणित आणि उष्णतेचे विज्ञान आपण नकळतपणे वापरत असतो. त्यामुळे स्टेम समजून घेणे म्हणजे आपले दैनंदिन जीवन अधिक सुकर आणि स्मार्ट बनवणे होय.

आज जग चौथ्या औद्योगिक क्रांतीच्या (Industry 4.0) उंबरठ्यावर उभे आहे. येत्या काळात पारंपरिक नोकऱ्यांचे स्वरूप पूर्णपणे बदलून जाणार आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डेटा सायन्स, मशीन लर्निंग, सायबर सुरक्षा, जैवतंत्रज्ञान, हरित ऊर्जा आणि अंतराळ संशोधन या क्षेत्रांमध्ये कोट्यवधी नवीन संधी निर्माण होत आहेत. भारताचा विचार केला, तर आपल्या देशाने चांद्रयान मोहिमेपासून ते डिजिटल पेमेंटच्या क्रांतीपर्यंत आपली वैज्ञानिक आणि तांत्रिक ताकद संपूर्ण जगाला दाखवून दिली आहे. भारताच्या नवीन शैक्षणिक धोरणातही आता लहान वयापासूनच कोडिंग, व्यावसायिक कौशल्ये आणि तार्किक विचार यांवर विशेष भर देण्यात आला आहे. अटल टिंकरिंग लॅब्स सारख्या उपक्रमांमुळे आज ग्रामीण भागातील शाळांमध्येही विद्यार्थी त्रिमितीय प्रिंटिंग आणि सेन्सर्सवर आधारित प्रकल्प राबवत आहेत.

स्टेम क्षेत्राचा विस्तार होत असताना काही महत्त्वाच्या आव्हानांकडेही लक्ष देणे गरजेचे आहे. आजही ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील अनेक शाळांमध्ये सुसज्ज प्रयोगशाळा आणि संगणकांची कमतरता आहे. तसेच, गणित आणि विज्ञान हे विषय खूप कठीण असतात, अशी एक अनाठायी भीती अनेक विद्यार्थ्यांच्या मनात असते. ही भीती दूर करण्यासाठी हे विषय स्थानिक भाषेतून म्हणजेच मराठीसारख्या मातृभाषेतून अतिशय सोप्या आणि रंजक पद्धतीने शिकवले जाणे काळाची गरज आहे. याशिवाय, अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रात महिलांचा सहभाग वाढवणे हे देखील एक मोठे उद्दिष्ट आहे. कल्पना चावला, सुनीता विल्यम्स यांच्यापासून ते इस्रोच्या महत्त्वाकांक्षी मोहिमांचे नेतृत्व करणाऱ्या महिला शास्त्रज्ञांपर्यंत अनेक महिलांनी या क्षेत्रात आपला ठसा उमटवला आहे. त्यामुळे मुलींना लहानपणापासूनच विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात करिअर करण्यासाठी प्रोत्साहन देणे आवश्यक आहे.

अलीकडच्या काळात स्टेममध्ये 'A' म्हणजेच 'Arts' (कला आणि मानव्यविद्या) या घटकाचा समावेश करून त्याला STEAM (स्टीम) असेही म्हटले जाऊ लागले आहे. कारण कोणतेही तंत्रज्ञान किंवा यंत्र तयार करताना त्यात सौंदर्यदृष्टी, सर्जनशीलता आणि मानवी भावनांची समज असणे तितकेच महत्त्वाचे असते. तंत्रज्ञान हे मानवाच्या कल्याणासाठी आणि निसर्गाच्या रक्षणासाठी वापरले गेले पाहिजे, ही जाणीव मानव्यविद्या आणि कला आपल्याला करून देतात.

'नॅशनल स्टेम डे' हा केवळ एक दिवसाचा उत्सव नसून तो आपल्या विचारसरणीला वैज्ञानिक दृष्टिकोन देण्याचा दिवस आहे. पालकांनी आणि शिक्षकांनी मुलांच्या मनातील कुतूहल दाबून न टाकता त्यांच्या प्रत्येक प्रश्नाचे स्वागत केले पाहिजे. मुलांनी एखादे खेळणे उघडून पाहिले, तर त्यांना न रागावता त्यामागील यंत्रणा समजून घेण्यास मदत केली पाहिजे. जेव्हा आपल्या देशातील प्रत्येक शाळेतील विद्यार्थी केवळ तंत्रज्ञानाचा ग्राहक न राहता तंत्रज्ञानाचा निर्माता बनेल, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने आपण 'नॅशनल स्टेम डे'चे उद्दिष्ट साध्य केले असे म्हणता येईल. विज्ञानाची कास धरून, गणिताची अचूकता जपून आणि तंत्रज्ञानाच्या पंखांवर स्वार होऊन उज्ज्वल भविष्याकडे झेप घेण्याचा संदेश हा दिवस आपल्याला देतो.

--- तुषार भ. कुटे 

#तंत्रज्ञान 

मानवी अनुभवापुढे कृत्रिम बुद्धिमत्ता अपयशी: 'फोर्ड'ने एआयला हटवून पुन्हा ३०० इंजिनिअर्सना कामावर घेतले!

आजकाल जिकडे तिकडे कृत्रिम बुद्धिमत्तेची आणि त्यामुळे जाणाऱ्या मानवी नोकऱ्यांचीच चर्चा सुरू आहे. अनेक महाकाय कंपन्या माणसांना कामावरून काढून त्यांच्या जागी एआय मशिन्स आणि रोबोट्स बसवण्याच्या आणि आपला खर्च वाचवण्याच्या शर्यतीत धावत आहेत. पण तंत्रज्ञानाच्या या आंधळ्या शर्यतीत आता एक डोळ्यात अंजन घालणारी आणि मानवी अस्तित्वाला मोठा दिलासा देणारी घटना समोर आली आहे. अमेरिकेतील जगप्रसिद्ध आणि बलाढ्य कार उत्पादक कंपनी 'फोर्ड'ने नुकताच एक असा निर्णय घेतला आहे, ज्याने संपूर्ण कॉर्पोरेट जगाला मानवी कौशल्य आणि प्रत्यक्ष अनुभवाचे खरे महत्त्व पुन्हा एकदा पटवून दिले आहे.

काही काळापूर्वी, फोर्ड कंपनीने आपल्या कारखान्यांमध्ये तयार होणाऱ्या वाहनांची गुणवत्ता तपासण्यासाठी आणि उत्पादनातील तांत्रिक त्रुटी शोधण्यासाठी मानवी कामगारांच्या जागी प्रगत अशा कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणालींचा वापर सुरू केला होता. यामागे कंपनीचा उद्देश वेगाने आणि अचूकतेने वाहनांची तपासणी करणे हा होता. पण प्रत्यक्षात मात्र कंपनीचा हा मोठा तांत्रिक प्रयोग पूर्णपणे फसला. मशीन, सेन्सर्स आणि कॅमेऱ्यांच्या मदतीने चालणाऱ्या या एआय प्रणाली कंपनीला अपेक्षित असलेले अचूक निकाल देण्यात साफ अपयशी ठरल्या. तंत्रज्ञान कितीही प्रगत असले तरी, वाहनातील सूक्ष्म, गुंतागुंतीच्या आणि अनपेक्षित त्रुटी शोधण्याचे काम या मशिन्सना जमत नव्हते.

अखेर, यंत्रांच्या या गंभीर मर्यादा लक्षात आल्यावर फोर्ड कंपनीने धाडसी पाऊल उचलत आपला निर्णय मागे घेतला. कंपनीने तब्बल ३०० हून अधिक अनुभवी गुणवत्ता निरीक्षक आणि इंजिनिअर्सना पुन्हा सन्मानाने कामावर बोलावून घेतले आहे. या घटनेने हे सिद्ध केले आहे की, मानवी इंजिनिअर्सकडे जो वर्षानुवर्षांचा प्रत्यक्ष कामाचा अनुभव आणि व्यावहारिक ज्ञान असते, त्याची बरोबरी कोणतेही अल्गोरिदम किंवा मशीन करू शकत नाही. वाहनाच्या इंजिनचा आवाज ऐकून किंवा केवळ एका स्पर्शाने आणि नजरेने गाडीतील नेमका दोष ओळखण्याची जी मानवी हातोटी आणि अंतर्ज्ञान असते, ते या कृत्रिम मशिन्समध्ये येऊ शकत नाही. काही विशिष्ट आणि गुंतागुंतीचे तांत्रिक प्रश्न सोडवण्यासाठी माणसाचा प्रत्यक्ष अनुभवच कामी येतो, हे यातून स्पष्ट झाले.

या संपूर्ण प्रकरणावर बोलताना फोर्ड कंपनीचे 'व्हेईकल हार्डवेअर इंजिनिअरिंग' विभागाचे उपाध्यक्ष चार्ल्स पून यांनी मोकळेपणाने कंपनीची चूक मान्य केली आहे. त्यांनी प्रामाणिकपणे कबूल केले की, कंपनीने अनुभवी इंजिनिअर्सच्या प्रत्यक्ष अनुभवाचे आणि त्यांच्या बौद्धिक कौशल्याचे महत्त्व कमी लेखण्याची मोठी चूक केली होती. त्यांच्या या प्रांजळ कबुलीतून जगभरातील सर्वच व्यावसायिक आणि तंत्रज्ञान कंपन्यांना एक महत्त्वाचा धडा मिळाला आहे. एआयमुळे उत्पादनाचा वेग नक्कीच वाढू शकतो, पण मानवी कौशल्यांना पूर्णपणे हद्दपार केल्यास व्यवसायात गंभीर आणि मोठ्या समस्या निर्माण होऊ शकतात.

फोर्ड कंपनीच्या या उदाहरणातून जगाला मोठा संदेश मिळाला आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता माणसाच्या कामाचा वेग नक्कीच वाढवू शकते, ती अनेक कंटाळवाणी कामे न थकता करू शकते; पण मानवी कौशल्य, तज्ज्ञता, परिस्थितीनुसार निर्णय घेण्याची क्षमता आणि व्यावहारिक अनुभवाची जागा ती कधीही घेऊ शकत नाही. भविष्यातील जगात माणसाचा कृत्रिम बुद्धिमत्तेशी कोणताही संघर्ष नाही, तर खरे यश हे माणसाने आणि एआयने एकमेकांच्या साथीने काम करण्यात दडलेले आहे. तंत्रज्ञान हे माणसाला मदत करण्यासाठी बनलेले एक उत्तम साधन आहे, पण ते मानवी अनुभवाचा आणि बुद्धीचा कायमस्वरूपी पर्याय कधीच होऊ शकत नाही, हेच या ताज्या घटनेतून सोनेरी अक्षरांमध्ये अधोरेखित झाले आहे.

-- तुषार भ. कुटे 


#AI #ArtificialIntelligence #Ford #Layoff 

तैवानची वेगाने वाढणारी अर्थव्यवस्था

गेल्या अनेक वर्षांपासून भारत हा जगातील सर्वात वेगाने वाढणारी मोठी अर्थव्यवस्था असल्याचा अभिमान बाळगत आला आहे. संपूर्ण जगाचे लक्ष भारताच्या आर्थिक प्रगतीकडे लागलेले असताना, या वर्षी मात्र जागतिक अर्थव्यवस्थेच्या पटलावर एक मोठा आणि अनपेक्षित बदल पाहायला मिळत आहे. २०२६ या वर्षात भारताला मागे टाकत तैवान या देशाने आर्थिक विकासाचे असे काही थक्क करणारे आकडे नोंदवले आहेत, ज्याने संपूर्ण जगाचे लक्ष वेधून घेतले आहे. या प्रचंड आणि ऐतिहासिक आर्थिक वाढीचे संपूर्ण श्रेय 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स' म्हणजेच कृत्रिम बुद्धिमत्तेला जाते.

नुकत्याच शुक्रवारी जाहीर झालेल्या अधिकृत आकडेवारीनुसार, जुलै ते सप्टेंबर या तिमाहीत तैवानच्या सकल देशांतर्गत उत्पादनात (जीडीपी) तब्बल १४.३६ टक्के इतकी विक्रमी वाढ झाली आहे. ही वाढ 'रिअल टर्म्स'मध्ये मोजली गेली आहे, ज्याचा सरळ अर्थ असा होतो की महागाईचा दर वजा केल्यानंतरही अर्थव्यवस्थेने ही निव्वळ आणि भरीव वाढ नोंदवली आहे. तैवानच्या या प्रगतीचा आलेख पाहिला तर असे लक्षात येते की, ही काही एका तिमाहीपुरती मर्यादित असलेली वाढ नाही. या आधीच्या जानेवारी ते मार्च या पहिल्या तिमाहीत तैवानने १५.४३ टक्के इतका प्रचंड विकास दर नोंदवला होता, तर एप्रिल ते जून या दुसऱ्या तिमाहीत हाच दर १२.९३ टक्के इतका होता. तैवानच्या 'डायरेक्टरेट जनरल ऑफ बजेट, अकाउंटिंग अँड स्टॅटिस्टिक्स' या अधिकृत सरकारी संस्थेने दिलेल्या अंदाजानुसार, २०२६ या संपूर्ण वर्षाचा तैवानचा एकूण विकास दर ११.०५ टक्के इतका राहण्याची शक्यता आहे, तर २०२७ या आगामी वर्षात हा दर ६.०४ टक्के असेल असा प्राथमिक अंदाज वर्तवण्यात आला आहे. विशेष म्हणजे, २०२५ या गेल्या वर्षी तैवानच्या अर्थव्यवस्थेने ८.७६ टक्के दराने प्रगती केली होती. अर्थतज्ज्ञांच्या मते, सरकारी संस्थेने वर्तवलेले हे अंदाज प्रत्यक्ष परिस्थितीपेक्षा कमी आहेत. अनेक तज्ज्ञांचे असे ठाम मत आहे की, २०२६ या वर्षाच्या अखेरीस तैवानचा विकास दर प्रत्यक्षात १३ टक्क्यांच्या आसपास पोहोचेल आणि पुढील वर्षी म्हणजेच २०२७ मध्ये तो साडेसहा टक्क्यांच्याही पुढे जाईल.

या तुलनेत जर आपण भारताच्या आर्थिक वाढीकडे पाहिले, तर २०२६ च्या पहिल्या दोन तिमाहीत भारताचा विकास दर अनुक्रमे ८.६ टक्के आणि ७.८ टक्के इतका राहिला आहे. भारताचा हा विकास दर जागतिक मानकांनुसार अतिशय उत्तम आणि उच्च मानला जातो, परंतु तैवानने नोंदवलेल्या अवाढव्य आकड्यांसमोर तो काहीसा फिका पडताना दिसत आहे. भारत आणि तैवान या दोन देशांच्या अर्थव्यवस्थेच्या एकूण आकारमानाचा विचार केला, तर त्यांच्यात खूप मोठी तफावत असली तरी ती मर्यादित आहे. भारताची एकूण अर्थव्यवस्था जवळपास चार ट्रिलियन डॉलर्सच्या घरात आहे, तर तैवानची अर्थव्यवस्था एक ट्रिलियन डॉलर्सच्या आसपास आहे. २०२५ सालच्या आकडेवारीनुसार, तैवान ही जगातील बाविसावी सर्वात मोठी अर्थव्यवस्था होती आणि तिने सिंगापूर, नॉर्वे आणि दक्षिण आफ्रिका यांसारख्या प्रगत आणि महत्त्वाच्या देशांनाही मागे टाकले होते. त्यामुळे तैवानला केवळ एक लहान अर्थव्यवस्था समजण्याची चूक करणे योग्य ठरणार नाही.

तैवानच्या या अभूतपूर्व यशाचे गमक शोधायचे झाल्यास, आपल्याला कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या जगात डोकावून पाहावे लागेल. आजकाल आपण पाहतो की कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) प्रत्येक क्षेत्रात क्रांती घडवून आणत आहे. परंतु, हे एआय तंत्रज्ञान चालवण्यासाठी प्रगत आणि शक्तिशाली हार्डवेअरची, विशेषतः सेमीकंडक्टर चिप्सची नितांत आवश्यकता असते. तैवान हा देश जगातील सर्वात मोठा सेमीकंडक्टर चिप्सचा उत्पादक देश आहे. 'तैवान सेमीकंडक्टर मॅन्युफॅक्चरिंग कंपनी' (टीएसएमसी - TSMC) ही या क्षेत्रातील जगातली सर्वात मोठी आणि वर्चस्व गाजवणारी कंपनी आहे. ही कंपनी 'एनव्हिडिया' या जगप्रसिद्ध अमेरिकन कंपनीला चिप्सचा पुरवठा करणारी मुख्य पुरवठादार आहे. नुकतेच ऍपल या कंपनीने एनव्हिडियाला मागे टाकेपर्यंत, एनव्हिडिया ही जगातील सर्वात मौल्यवान कंपनी बनली होती आणि या दोन्ही दिग्गज कंपन्यांचे बाजारमूल्य (मार्केट कॅपिटलायझेशन) जवळपास पाच ट्रिलियन डॉलर्स इतके प्रचंड आहे. मात्र, या संपूर्ण जागतिक साखळीत टीएसएमसी या तैवानच्या कंपनीचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. जगातील सर्वात मौल्यवान कंपन्यांच्या यादीत टीएसएमसी सहाव्या स्थानावर असून, या कंपनीचे बाजारमूल्य दोन ट्रिलियन डॉलर्सच्या घरात आहे. या एका कंपनीशिवाय सध्याचे आधुनिक जग आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित तंत्रज्ञान चालूच शकत नाही, अशी परिस्थिती निर्माण झाली आहे. जानेवारी महिन्यात 'युरोपियन सेंटर फॉर इंटरनॅशनल पॉलिटिकल इकॉनॉमी' या संस्थेने प्रसिद्ध केलेल्या एका अहवालानुसार, तैवानच्या एकूण राष्ट्रीय उत्पन्नात (जीडीपीमध्ये) एकट्या टीएसएमसी कंपनीचे योगदान तब्बल ८.९ टक्के इतके आहे, जे कोणत्याही एका कंपनीसाठी विस्मयकारक आहे.

तैवानच्या या वेगाने वाढणाऱ्या अर्थव्यवस्थेच्या मुळाशी प्रामुख्याने दोन गोष्टी आहेत: परदेशी गुंतवणूक आणि प्रचंड प्रमाणावरील निर्यात. या दोन घटकांमुळेच तैवानच्या एकूण आर्थिक वाढीपैकी तब्बल ऐंशी टक्के वाढ साध्य झाली आहे. सप्टेंबर महिन्यात तैवानच्या निर्यातीत ६१ टक्क्यांची प्रचंड मोठी झेप पाहायला मिळाली आणि ही निर्यात ८७.२२ अब्ज डॉलर्सवर पोहोचली. यामुळे तैवानला २३.६३ अब्ज डॉलर्सचा विक्रमी व्यापार अधिशेष (ट्रेड सरप्लस) मिळाला आहे. ओसीबीसी या वित्तीय संस्थेचे अर्थतज्ज्ञ हर्बर्ट वोंग यांनी या परिस्थितीचे मार्मिक विश्लेषण केले आहे. त्यांच्या मते, कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वाढत्या मागणीमुळे जो विकासाचा टप्पा (अपसायकल) सुरू झाला आहे, तो आता केवळ निर्यातीपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. या वाढत्या उत्पन्नाचा फायदा स्थानिक पातळीवरील उपकरणे खरेदी करण्यासाठी, उत्पादन क्षमता वाढवण्यासाठी आणि एकूणच देशांतर्गत व्यापक आर्थिक घडामोडींना चालना देण्यासाठी होत आहे. याचाच अर्थ एआय तंत्रज्ञानाची ही लाट तैवानच्या स्थानिक अर्थव्यवस्थेच्या अगदी तळागाळापर्यंत पोहोचून तिला बळकटी देत आहे.

कृत्रिम बुद्धिमत्तेतील या गुंतवणुकीच्या लाटेचा फायदा केवळ तैवानलाच होत आहे असे नाही, तर इतर काही आशियाई देशही यातून मोठी आर्थिक प्रगती साधत आहेत. तंत्रज्ञान क्षेत्रातील सॅमसंग आणि एसके हयनिक्स यांसारख्या महाकाय कंपन्यांचे वर्चस्व असलेल्या दक्षिण कोरियामध्येही हाच कल पाहायला मिळत आहे. गेल्या आठवड्यात जाहीर झालेल्या आकडेवारीनुसार, दक्षिण कोरियाच्या अर्थव्यवस्थेने जुलै ते सप्टेंबर या तिमाहीत ३.४ टक्के विकास दर नोंदवला आहे. याआधीच्या पहिल्या आणि दुसऱ्या तिमाहीत हा दर अनुक्रमे ३.८ टक्के आणि ३.७ टक्के इतका होता. दक्षिण कोरियाचा हा विकास दरही तंत्रज्ञान आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वाढत्या जागतिक मागणीचाच एक थेट परिणाम मानला जात आहे. यावरून हे स्पष्ट होते की, जे देश प्रगत तंत्रज्ञानाच्या आणि विशेषतः सेमीकंडक्टर निर्मितीच्या बाबतीत स्वयंपूर्ण आणि आघाडीवर आहेत, ते देश आजच्या जागतिक अर्थव्यवस्थेत निर्विवादपणे वर्चस्व गाजवत आहेत.

या जागतिक घडामोडींचा प्रभाव अमेरिकेसारख्या महासत्तेवरही स्पष्टपणे दिसून येत आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा विकास आणि त्यासाठी लागणाऱ्या पायाभूत सुविधा उभारण्यासाठी जो अवाढव्य खर्च केला जात आहे, त्याचा अमेरिकेच्या अर्थव्यवस्थेवरही सकारात्मक परिणाम झाला आहे. ऑक्सफर्ड इकॉनॉमिक्सच्या अमेरिकेतील प्रमुख अर्थतज्ज्ञ नॅन्सी व्हॅनडेन हाउटेन यांनी या संदर्भात एक महत्त्वाचे निरीक्षण नोंदवले आहे. त्यांच्या अंदाजानुसार, कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या उभारणीसाठी केलेला भांडवली खर्च (कॅपेक्स) आणि त्यातून निर्माण झालेला संपत्तीचा प्रभाव (वेल्थ इफेक्ट) यामुळे गेल्या वर्षभरात अमेरिकेच्या जीडीपी वाढीत जवळपास ०.७ टक्के इतकी भर पडली आहे. ही भर अमेरिकेच्या एकूण आर्थिक वाढीच्या जवळपास तीस टक्क्यांच्या घरात जाते, जी खरोखरच एक लक्षणीय बाब आहे. याचा अर्थ असा की, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आता केवळ एक तांत्रिक शोध राहिलेला नाही, तर ती संपूर्ण जगाची आर्थिक समीकरणे बदलणारी एक शक्तिशाली आणि निर्णायक अर्थव्यवस्था बनली आहे.

या यशोगाथेचा आणखी सखोल विचार केल्यास आपल्याला असे समजते की, आधुनिक जगाचे संपूर्ण अवलंबित्व आता सिलिकॉन चिप्सवर आले आहे. मोबाईल फोन, लॅपटॉप, स्मार्ट टीव्हीपासून ते प्रगत क्षेपणास्त्र प्रणाली आणि आता कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या महाकाय डेटा सेंटर्सपर्यंत सर्वत्र या सूक्ष्म पण शक्तिशाली सेमीकंडक्टर चिप्सचा वापर अनिवार्य झाला आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे मॉडेल्स, जसे की आपण आजकाल वापरत असलेले प्रगत चॅटबॉट्स किंवा स्वयंचलित वाहने, यांना सेकंदाच्या हजारव्या भागात अब्जावधी गणिते सोडवावी लागतात. यासाठी केवळ सामान्य संगणक चालत नाहीत, तर अत्यंत प्रगत 'ग्राफिक्स प्रोसेसिंग युनिट्स' (जीपीयू) ची गरज भासते. हे जीपीयू बनवण्याचे जागतिक डिझाईन तंत्रज्ञान जरी अमेरिकेतील एनव्हिडियासारख्या कंपन्यांकडे असले, तरी प्रत्यक्षात त्यांचे सूक्ष्म आणि अचूक उत्पादन करण्याची क्षमता केवळ तैवानच्या टीएसएमसीकडेच आहे. एका बाजूला अमेरिका आणि चीनसारख्या जागतिक महासत्ता तंत्रज्ञान क्षेत्रावर वर्चस्व मिळवण्यासाठी संघर्ष करत असताना, तैवानने  हुशारीने स्वतःला या जागतिक पुरवठा साखळीचा एक असा अविभाज्य घटक बनवले आहे की ज्याला वगळून जगाचे पानही हलू शकत नाही.

तैवानच्या या धोरणाला 'सिलिकॉन शील्ड' (सिलिकॉनची ढाल) असेही म्हटले जाते. ही ढाल केवळ त्यांना आर्थिक समृद्धीच देत नाही, तर जागतिक राजकारणात त्यांना एक मोठे संरक्षणही प्रदान करते. जेव्हा एखाद्या देशाची संपूर्ण अर्थव्यवस्था आणि जगातील इतर विकसित देशांचे तंत्रज्ञान एकाच देशाच्या उत्पादनावर इतक्या मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असते, तेव्हा त्या देशाचे महत्त्व केवळ आर्थिक न राहता ते अत्यंत धोरणात्मक (स्ट्रॅटेजिक) बनते. भारतासाठी यातून शिकण्यासारखी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, केवळ सेवा क्षेत्रात किंवा आयटी आऊटसोर्सिंगमध्ये आघाडीवर राहून भविष्यातील आर्थिक युद्धे जिंकता येणार नाहीत. भारतानेही अलीकडच्या काळात सेमीकंडक्टर मिशन अंतर्गत देशांतर्गत चिप उत्पादनाला चालना देण्याचे महत्त्वपूर्ण निर्णय घेतले आहेत. परंतु, तैवानने गेल्या तीन दशकांहून अधिक काळ या क्षेत्रात जी अथक मेहनत, संशोधन आणि गुंतवणूक केली आहे, त्याची फळे ते आज या विक्रमी विकास दराच्या स्वरूपात चाखत आहेत.

पुढील काही वर्षांमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर आणखी वाढणार आहे, हे निश्चित. वैद्यकीय संशोधनापासून ते हवामान बदलाच्या अंदाजापर्यंत आणि कृषी क्षेत्रापासून ते अंतराळ संशोधनापर्यंत प्रत्येक गोष्टीत एआयचा अंतर्भाव होत आहे. या सर्व वाढत्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी अधिकाधिक शक्तिशाली चिप्सची मागणी वाढतच जाणार आहे आणि याचा सर्वात मोठा फायदा तैवानलाच मिळत राहील, असे सध्याचे चित्र आहे. त्यामुळे २०२६ मध्ये तैवानने जगातील सर्वात वेगाने वाढणारी मोठी अर्थव्यवस्था बनण्याचा जो मान मिळवला आहे, तो केवळ एक योगायोग नसून ती त्यांच्या प्रदीर्घ तांत्रिक तपश्चर्येची आणि अचूक जागतिक धोरणाची परिणिती आहे.

आर्थिक विकासाचे हे आकडे केवळ कागदावरील नोंदी नाहीत. हे आकडे एका नव्या युगाची नांदी आहेत. ज्याप्रमाणे अठराव्या आणि एकोणिसाव्या शतकात औद्योगिक क्रांतीने युरोपियन देशांना जागतिक महासत्ता बनवले, विसाव्या शतकात तेलाच्या शोधामुळे आखाती देशांचे नशीब पालटले, अगदी त्याचप्रमाणे एकविसाव्या शतकात कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि सेमीकंडक्टर तंत्रज्ञान हे जगाची नवीन संपत्ती आणि सत्तेचे केंद्र बनले आहे. तैवानने या नवीन क्रांतीचे नेतृत्व आपल्या हातात घेऊन भारतासारख्या इतर विकसनशील आणि वेगाने वाढणाऱ्या अर्थव्यवस्थांपुढे एक अत्यंत मोठे आणि आव्हानात्मक लक्ष्य उभे केले आहे. आता हे पाहणे औत्सुक्याचे ठरेल की, भारत आणि जगातील इतर देश कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या या स्पर्धेत स्वतःला कसे सिद्ध करतात आणि तैवानच्या या आर्थिक घोडदौडीला भविष्यात कोण आणि कसे आव्हान देते.

--- तुषार भ. कुटे 


#AI #ArtificialIntelligence #AIFear #Taiwan #Semiconductor

कृत्रिम बुद्धिमत्तेची अमेरिकनांना मोठी धास्ती: 'चॅपमन युनिव्हर्सिटी'च्या अहवालातून समोर आले धक्कादायक वास्तव

कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा  वाढता वेग आणि त्याचा समाजावरील अवाढव्य प्रभाव आता केवळ तंत्रज्ञान जगतापुरता मर्यादित राहिलेला नाही, तर त्याने सामान्य माणसाच्या मनात एक मोठी आणि अनामिक भीती निर्माण केली आहे. अमेरिकेसारख्या प्रगत आणि तंत्रज्ञानात आघाडीवर असणाऱ्या देशातही या नव्या बदलांची मोठी धास्ती घेतली जात असल्याचे एका महत्त्वपूर्ण सर्वेक्षणातून समोर आले आहे. 'चॅपमन युनिव्हर्सिटी'ने नुकत्याच प्रसिद्ध केलेल्या '२०२६ च्या अमेरिकन लोकांच्या भीती' विषयक वार्षिक अहवालात धक्कादायक निष्कर्ष नोंदवले आहेत. या सर्वेक्षणानुसार, अमेरिकन लोकांच्या सर्वोच्च दहा भीतींमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्तेशी संबंधित तब्बल दोन प्रमुख भीतींनी आपले स्थान पक्के केले आहे. या अहवालातील आकडेवारीनुसार, कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे देशाच्या 'राजकीय प्रक्रियेचे' महाभयंकर नुकसान होईल, ही अमेरिकनांची तिसरी सर्वात मोठी भीती ठरली असून, सर्वेक्षणातील तब्बल ५१.९ टक्के लोकांनी याबाबत गंभीर चिंता व्यक्त केली आहे. त्याचबरोबर, कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे देशाच्या 'अर्थव्यवस्थेला'  मोठा फटका बसेल आणि आर्थिक नुकसान होईल, ही ४९.७ टक्के लोकांची धास्ती या यादीत सातव्या क्रमांकावर आहे. अमेरिकन लोकांच्या या सर्वोच्च दहा भीतींच्या यादीत जवळच्या किंवा प्रिय व्यक्तीचा गंभीर आजार अथवा मृत्यू, देशाचे आर्थिक पतन आणि युद्धाची भीती यांसारख्या संवेदनशील पारंपारिक भीतींचाही समावेश आहे. मात्र, या सर्व भीतींवर मात करत 'भ्रष्ट सरकारी अधिकारी' ही अमेरिकन लोकांची आजही सर्वोच्च आणि पहिल्या क्रमांकाची (६१.१ टक्के) भीती असल्याचे यातून पुन्हा एकदा स्पष्ट झाले आहे. चॅपमन युनिव्हर्सिटीच्या या सर्वेक्षणात कृत्रिम बुद्धिमत्तेशी संबंधित प्रश्नांचा समावेश करण्याची ही पहिलीच वेळ होती, ज्यामुळे भविष्यात तंत्रज्ञानाबद्दलची ही भीती आणि समाजाचा कल कसा बदलत जातो, याचा मागोवा घेण्यासाठी आता एक भक्कम पाया तयार झाला आहे.

या सर्वेक्षणातून एआयचा प्रत्यक्ष वापर करणारे आणि त्याचा अजिबात वापर न करणारे यांच्या मानसिकतेतील एक रंजक आणि अभ्यासावा असा फरकही समोर आला आहे. जे लोक आठवड्यातून किमान एकदा तरी नियमितपणे एआयचा वापर करतात, त्यापैकी ४६ टक्के लोकांना एआयमुळे राजकीय प्रक्रियेचे नुकसान होण्याची भीती वाटते. याउलट, जे लोक एआयचा कधीच वापर करत नाहीत, त्यांच्यात हे भीतीचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या जास्त, म्हणजेच ५५ टक्के इतके आहे. अर्थात, तंत्रज्ञानाची ओळख आणि सवय असल्यामुळे लोकांची भीती कमी होते, की मुळातच कमी भीती वाटणारे धाडसी लोक एआयचा जास्त वापर करण्यास तयार असतात, हे या आकडेवारीवरून अद्याप पूर्णपणे स्पष्ट झालेले नाही. तसेच, लोकांची एआयबद्दलची ही भीती किंवा आशा कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा नेमका कशासाठी वापर केला जात आहे, यावरही मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असते. जेव्हा एआय तंत्रज्ञानाचा वापर विपुल प्रमाणात स्वच्छ आणि शाश्वत ऊर्जा निर्माण करण्यासाठी किंवा कारखान्यांमध्ये उत्पादनासाठी मदतनीस रोबोट्स  म्हणून केला जातो, तेव्हा लोकांच्या मनात या तंत्रज्ञानाबद्दल भीतीपेक्षा आशेचे किरण जास्त निर्माण होतात. पण याउलट, जेव्हा कार्यालयात कर्मचाऱ्यांवर सतत पाळत ठेवण्यासाठी किंवा माणसाचा 'रोमँटिक एआय पार्टनर' म्हणून या तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो, तेव्हा मात्र लोकांच्या मनात आशेपेक्षा मोठी असुरक्षितता आणि भीती निर्माण होते. शिकागो विद्यापीठाच्या 'एनओआरसी' संस्थेने एप्रिल महिन्यात १,२२१ अमेरिकन प्रौढांवर केलेल्या या शास्त्रशुद्ध आणि प्रातिनिधिक सर्वेक्षणातून हे स्पष्टपणे अधोरेखित झाले आहे की, तंत्रज्ञानाच्या या नव्या युगात प्रगत देशांमधील समाजमन किती मोठ्या मानसिक संभ्रमातून आणि भविष्याच्या चिंतेतून जात आहे.

संदर्भ: https://news.chapman.edu/2026/10/20/2026-american-fears-survey-ai/

--- तुषार भ. कुटे 

#AI #ArtificialIntelligence #AIFear

चेन्नईत तमिळचा सन्मान, महाराष्ट्रात मराठीचा विसर: भाषिक अस्मितेचे ज्वलंत वास्तव

शिवाजीनगर ते हिंजवडी या पुणे मेट्रो लाईनच्या उद्घाटनाचा सोहळा नुकताच पार पडला. या कार्यक्रमाला देशाचे पंतप्रधान उपस्थित होते. पण या सोहळ्याने महाराष्ट्राच्या राजकीय आणि सांस्कृतिक वर्तुळात पुनःश्च  सातत्याने दुर्लक्षिल्या जाणाऱ्या प्रश्नाला पुन्हा एकदा तोंड फोडले आहे, तो म्हणजे महाराष्ट्रातील मराठी भाषेचे सार्वजनिक ठिकाणचे अस्तित्व आणि आपल्याच नेत्यांची भाषिक अस्मितेबाबतची उदासिनता.

या कार्यक्रमातील सर्व फलक देशाच्या इतर राज्यांची भाषा असलेल्या हिंदीत झळकत होते. एवढेच नाही, तर राज्याच्या मुख्यमंत्र्यांनीही आपले भाषण हिंदीतूनच करणे पसंत केले. हे चित्र पाहिल्यानंतर साहजिकच एक तुलना डोळ्यांसमोर उभी राहते. जेव्हा याच पंतप्रधानांच्या हस्ते चेन्नई मेट्रोचे उद्घाटन झाले, तेव्हा तिथले सर्व फलक, संपूर्ण सजावट आणि कार्यक्रम तमिळ भाषेमध्ये होता. तिथे तमिळ नेत्यांनी आपली मायबोली सोडून हिंदीचा आधार घेतला नाही. या दोन घटनांमधील तफावत केवळ दोन राज्यांमधला फरक दर्शवत नाही, तर ती महाराष्ट्रातील नेत्यांची भाषिक तडजोड आणि तमिळ नेत्यांचा भाषिक स्वाभिमान यातील दरी स्पष्ट करते.

तमिळनाडू, कर्नाटक किंवा दक्षिणेकडील इतर राज्यांनी नेहमीच आपल्या मातृभाषेला सर्वोच्च प्राधान्य दिले आहे. तिथे राजकीय मतभेद काहीही असोत, पण जेव्हा भाषेचा प्रश्न येतो, तेव्हा सगळे नेते आणि जनता ठामपणे एकवटलेली दिसते. याउलट महाराष्ट्रात परिस्थिती वेगळी आहे. ‘सर्वसमावेशकतेच्या’ नावाखाली किंवा अतिथींचा पाहुणचार करण्याच्या नादात आपण आपली भाषा दुय्यम स्थानावर ढकलत आहोत का, हा प्रश्न पडतो. दिल्लीतल्या नेत्यांच्या उपस्थितीत आपली मायबोली बाजूला ठेवून त्यांच्या भाषेचा स्वीकार करणे, याला जनतेच्या मनात राजकीय लाचारीच मानले जात आहे.

या कृतीतून एकच संदेश जातो की, इथल्या राजकारण्यांना मराठी भाषेविषयी पुरेशी आत्मीयता उरलेली नाही. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या या भूमीत, जिथे शिवरायांनी राजव्यवहार कोष तयार करून मराठीला राजाश्रय दिला, तिथेच आज या भाषेला आपल्या हक्काच्या जागेसाठी संघर्ष करावा लागतोय ही मोठी शोकांतिका आहे. जर राज्याचे नेतृत्वच आपल्याच राज्यात, आपल्याच लोकांशी संवाद साधताना मातृभाषेचा वापर करण्यास कचरत असेल, तर येणाऱ्या पिढीने कोणता आदर्श घ्यावा? नुसतेच आम्हाला मराठी भाषेविषयी आत्मीयता आहे, हे सांगण्यासाठी राजकारणी तोंडाची वाफ का दवडत असावेत?

भाषा हे केवळ संवादाचे माध्यम नाही; ती आपली ओळख, इतिहास आणि संस्कृतीचा कणा आहे. सार्वजनिक ठिकाणे, सरकारी कार्यक्रम, मेट्रोसारखे मोठे प्रकल्प या ठिकाणी भाषेचे असणे हे त्या भाषेचे सामाजिक आणि प्रशासकीय महत्त्व सिद्ध करते. जर अशा भव्य मंचांवरूनच मराठी हद्दपार झाली, तर तिचे अस्तित्व केवळ घराच्या चार भिंतींपुरते मर्यादित राहील.

'अतिथी देवो भव' ही महाराष्ट्राची महान संस्कृती नक्कीच आहे. इतर भाषांचा सन्मान करणे आपल्याला शिकवले जाते. पण दुसऱ्याचा सन्मान करताना स्वतःचा स्वाभिमान आणि स्वतःची ओळख पुसून टाकणे याला सौजन्य म्हणता येणार नाही. जोपर्यंत महाराष्ट्रातील राजकारणी आणि समाज आपल्या भाषेबाबत तमिळनाडूसारखा कणखर बाणा आणि स्वाभिमान दाखवणार नाहीत, तोपर्यंत महाराष्ट्रातच मराठीची अशीच गळचेपी होत राहील. भाषिक आत्मसन्मानासाठी आता केवळ भावनिक न होता, ठाम भूमिका घेण्याची वेळ आली आहे, अन्यथा भविष्यात मराठीचे अस्तित्व टिकवणे हे एक मोठे आव्हान होऊन बसेल.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #महाराष्ट्र 

मी आता माझ्या निवृत्तीसाठी पैसे साठवत नाही!'

एकीकडे संपूर्ण जग आणि मोठ्या टेक कंपन्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या प्रगतीचा आणि त्यामुळे होणाऱ्या आर्थिक फायद्यांचा उत्सव साजरा करत आहेत. परंतु, दुसरीकडे याच तंत्रज्ञानाला जन्म देणारे आणि त्याची सखोल माहिती असणारे काही मोठे शास्त्रज्ञ आता या तंत्रज्ञानाच्या भयंकर परिणामांबद्दल जगाला गंभीर इशारे देऊ लागले आहेत. गुगल आणि मायक्रोसॉफ्ट सारख्या महाकाय कंपन्यांमध्ये काम केलेले माजी मशीन लर्निंग इंजिनिअर आणि सध्या 'मशीन इंटेलिजन्स रिसर्च इन्स्टिट्यूट'चे (MIRI) अध्यक्ष असलेले नेट सोरेस यांनी नुकताच एक दावा केला आहे, ज्याने तंत्रज्ञान विश्वात मोठी खळबळ उडवून दिली. सोरेस यांच्या मते, येत्या दहा वर्षांत कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे संपूर्ण मानवी प्रजातीचा विनाश होण्याची शक्यता ५० टक्क्यांहून अधिक आहे. त्यांच्या या भीतीचे गांभीर्य इतके जास्त आहे की, त्यांनी चक्क स्वतःच्या निवृत्तीसाठी पैसे साठवणेच पूर्णपणे बंद करून टाकले आहे. 

नेट सोरेस यांनी नुकतीच 'द अटलांटिक' या सुप्रसिद्ध मासिकाचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी निकोलस थॉम्पसन यांनी आयोजित केलेल्या एका पॉडकास्टमध्ये हजेरी लावली होती. या सविस्तर मुलाखतीदरम्यान सोरेस यांनी मानवाच्या भविष्याबाबत भीतीदायक चित्र उभे केले. प्रगत आणि मानवापेक्षा जास्त हुशार होत असलेल्या एआय मॉडेल्समुळे निर्माण होणाऱ्या महाभयंकर धोक्यांचा सामना करण्यासाठी मानवाकडे आता जास्त वेळ उरलेला नाही, अशी चिंता त्यांनी व्यक्त केली. त्यांच्याच शब्दांत सांगायचे तर, "मला वाटते की आता आपल्याकडे खऱ्या अर्थाने एक दशकही (दहा वर्षे) शिल्लक नाहीये. मानवाकडे स्वतःचे अस्तित्व टिकवण्यासाठी आणखी दहा वर्षे उरलेली नाहीत, याची शक्यता ५० टक्क्यांहून अधिक आहे".

या अटळ वाटणाऱ्या धोक्यामुळे सोरेस यांच्या वैयक्तिक आयुष्यावर आणि त्यांच्या आर्थिक निर्णयांवरही खूप मोठा परिणाम झाला आहे. त्यांनी पॉडकास्टमध्ये सांगितले की, साधारणपणे एका दशकापूर्वीच त्यांनी स्वतःच्या निवृत्तीसाठी बँकेत पैसे जमा करणे पूर्णपणे थांबवून दिले आहे. सोरेस यांचा असा युक्तिवाद आहे की, जर भविष्यात मानवच जिवंत राहणार नसेल आणि स्वतःला वाचवण्यासाठी आपल्याकडे पुरेसा वेळच उरलेला नसेल, तर मग म्हातारपणासाठी पैसे साठवून काय उपयोग?. "मी आता माझ्या निवृत्तीसाठी पैसे साठवत नाही. गुगलमध्ये काम करत असताना मी सुरू केलेले एक '401K' (अमेरिकेतील एक प्रकारचा पेन्शन फंड किंवा निवृत्ती बचत खाते) खाते माझ्याकडे आहे, परंतु गेल्या दहा वर्षांपासून मी त्यात एकही रुपया जमा केलेला नाही," असे सांगतात.

नेट सोरेस हे तंत्रज्ञान क्षेत्रातील कोणतेही सामान्य व्यक्ती नाहीत. ते सध्या बर्कले येथे असलेल्या 'मशीन इंटेलिजन्स रिसर्च इन्स्टिट्यूट' (MIRI) या संस्थेचे अध्यक्ष म्हणून कार्यरत आहेत. ही एक अत्यंत प्रतिष्ठित आणि ना-नफा तत्त्वावर चालणारी संस्था आहे, जी प्रगत कृत्रिम बुद्धिमत्तेशी संबंधित धोक्यांवर सखोल संशोधन करते. त्यांची संस्था 'एआय सेफ्टी मूव्हमेंट' (कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या सुरक्षिततेची चळवळ) आणि 'एआय डूमरिझम' या विचारांशी जवळून जोडलेली आहे. 'एआय डूमरिझम' म्हणजे अशी ठाम विचारसरणी ज्यामध्ये असे मानले जाते की 'सुपरइंटेलिजेंट एआय' (मानवापेक्षाही हजारो पटींनी जास्त हुशार असलेली कृत्रिम बुद्धिमत्ता) भविष्यात मानवाच्या अस्तित्वासाठी सर्वात मोठा आणि अंतिम धोका निर्माण करू शकते. सोरेस यांचा असा युक्तिवाद आहे की, जेव्हा एआय मॉडेल्स मानवी बुद्धिमत्तेची बरोबरी करतील किंवा त्याहून खूप पुढे जातील, तेव्हा मानवासाठी या अवाढव्य यंत्रांवर नियंत्रण ठेवणे कठीण, किंवा किंबहुना अशक्य होऊन बसेल, ज्यामुळे शेवटी मानवी प्रजातीचे अस्तित्वच कायमचे संपुष्टात येईल.

या पॉडकास्ट चर्चेदरम्यान, निकोलस थॉम्पसन यांनी सोरेस यांच्या या महाभयंकर दाव्यावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले. थॉम्पसन यांनी असा युक्तिवाद केला की आजची सर्वात प्रगत एआय मॉडेल्सही अनेकदा साध्या आणि क्षुल्लक चुका करतात, तसेच त्यांच्यामध्ये अद्यापही अनेक मर्यादा आणि त्रुटी आहेत. जर आजची मॉडेल्स इतकी अपूर्ण असतील, तर ती मानवाचा विनाश कसा करू शकतील? या प्रश्नाला उत्तर देताना सोरेस यांनी एक अत्यंत मार्मिक, ऐतिहासिक आणि विचार करायला लावणारे उदाहरण दिले. त्यांनी आजच्या एआयच्या विकासाची तुलना मोटारगाड्यांच्या सुरुवातीच्या काळाशी आणि घोड्यांशी केली.

सोरेस यांनी समजावून सांगितले की, जेव्हा पहिल्यांदा मोटारगाड्या रस्त्यावर आल्या, तेव्हा त्या संथ होत्या, त्यांना वारंवार बिघाड होत असे आणि त्या चालवणे खूप कठीण होते. जर घोड्यांना विचार करण्याची क्षमता असती, तर त्या सुरुवातीच्या मोटारगाड्यांकडे पाहून घोड्यांनीही असाच विचार केला असता की, "या गाड्यांमध्ये खूप सारे दोष आहेत आणि त्या आपल्यासारख्या वेगाने धावू शकत नाहीत". घोड्यांनी कदाचित त्या तंत्रज्ञानाला त्याच्या सुरुवातीच्या मर्यादांमुळे पूर्णपणे नाकारले असते. पण शेवटी त्याच मोटारगाड्यांनी घोड्यांना रस्त्यावरून कायमचे हद्दपार केले. "तुम्ही कल्पना करू शकता की अनेक घोडे सुरुवातीच्या कारच्या विकासाकडे पाहून म्हणत असतील, 'अरे, या कारला अजूनही अनेक गोष्टी करता येत नाहीत,'" असे सोरेस स्पष्ट करतात. त्यांच्या मते, आजच्या एआयमधील त्रुटी किंवा मर्यादांकडे पाहून भविष्यातील शक्तिशाली आणि प्रगत सिस्टीम्स अशाच मर्यादित राहतील, असा मूर्खपणाचा विचार मानवाने अजिबात करू नये. "आपण सध्या हे स्पष्टपणे पाहत आहोत की एआय मॉडेल्स दिवसेंदिवस नवनवीन गोष्टींमध्ये अधिकाधिक चांगली होत चालली आहेत. ती आता अधिक मोठी, गुंतागुंतीची आणि जास्त वेळ चालणारी कामे स्वतःहून करू लागली आहेत," असा धोक्याचा इशारा त्यांनी दिला.

बहुतांश लोकांची आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील अभ्यासकांची अशी भीती असते की कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे भविष्यात माणसांना मोठ्या प्रमाणावर नोकऱ्या गमवाव्या लागतील आणि बेरोजगारीचे संकट ओढवेल. परंतु, सोरेस यांनी आपली भीती या सामान्य समजुतीपेक्षा पूर्णपणे वेगळी आणि जास्त भयंकर असल्याचे स्पष्ट केले आहे. त्यांचा मुख्य चिंतेचा विषय माणसाच्या जाणाऱ्या नोकऱ्या हा नाहीये, तर त्यांचा मुख्य विषय मानवाचे अस्तित्व वाचवणे हा आहे. एका काळ्या आणि उपहासात्मक विनोदाचा आधार घेत ते म्हणाले, "मी 'एआय सर्व माणसांना मारेल' अशा विचारांचा माणूस आहे. आणि जर तसे झाले, तर त्या परिस्थितीत तुमच्याकडे 'पूर्ण रोजगार' असेल. आपण सर्वजण मारले जाण्याच्या अगदी एक क्षण आधी आपण सर्वजण पूर्णपणे नोकरीवर असू".

माणसाला भीती वाटणे ही कोणतीही नवीन गोष्ट नाही. सोरेस यांनी एआयमुळे होणाऱ्या विनाशाची तुलना इतिहासातील अणुयुद्धाच्या भीतीशी केली आहे. ते म्हणतात, "कदाचित ही मानवाच्या इतिहासातील पहिलीच वेळ असेल जेव्हा आपण सर्व माणसे एकाच वेळी मारले जाण्याच्या सावटाखाली जगत आहोत. पण व्यक्तिगत पातळीवर विचार केल्यास, मानव नेहमीच महामारीच्या आणि युद्धांच्या सावटाखाली जगत आला आहे". या सर्व निराशाजनक परिस्थितीमध्ये माणसाने काय करावे, यावर त्यांनी सोपा आणि सकारात्मक उपाय सुचवला आहे: "तुम्ही फक्त तेच करा जे तुम्ही करू शकता, आणि त्यानंतर एक चांगले आणि समाधानी आयुष्य जगा".

जरी त्यांनी मानवाच्या विनाशाची इतकी भयंकर शक्यता वर्तवली असली, तरी सोरेस यांना असे वाटत नाही की एआयमुळे मानवाचा विनाश होणे अटळच आहे. त्यांना अजूनही अशी आशा आहे की मानवाने वेळेत आणि योग्य पावले उचलल्यास हा महाविनाश नक्कीच टाळता येऊ शकतो. पण यासाठी त्यांचा उपाय कडक आहे. त्यांच्या मते, मानवाने कृत्रिम बुद्धिमत्तेला एका विशिष्ट मर्यादेपेक्षा मोठे आणि अधिक सामर्थ्यवान बनवणे तात्काळ थांबवले पाहिजे. विशेषतः, मानवी बुद्धिमत्तेची बरोबरी करू पाहणाऱ्या किंवा मानवापेक्षा अधिक हुशार होणाऱ्या सिस्टीम्स विकसित करण्याचे प्रयत्न पूर्णपणे बंद केले पाहिजेत. सोरेस यांनी स्पष्ट केले की विशिष्ट आणि चांगल्या कामांसाठी एआयचा वापर करणे (जसे की कॅन्सरसारख्या रोगांवर नवीन उपचार शोधणे) ही उत्तम गोष्ट आहे. पण एक असे यंत्र बनवणे जे मानवासारखा विचार करू शकेल आणि आपल्यापेक्षा जास्त शक्तिशाली असेल, हे मानवाच्या हिताचे अजिबात नाही. "एआयने मानवी बुद्धिमत्तेची नक्कल करणे आणि तिला मागे टाकणे, हे आपल्याला अजिबात नको आहे. आपण या ध्येयाच्या मागे धावणे पूर्णपणे थांबवले पाहिजे," असे त्यांनी स्पष्ट शब्दांत बजावले आहे.

आजकाल सिलिकॉन व्हॅलीमध्ये आणि जागतिक तंत्रज्ञान उद्योगात या विषयावर अत्यंत मोठी चर्चा आणि वाद सुरू आहेत. कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वेग किती असावा, त्याला कोणती सुरक्षा नियंत्रणे असावीत, आणि सर्वसाधारण कामे करू शकणाऱ्या 'आर्टिफिशियल जनरल इंटेलिजन्स'च्या निर्मितीमुळे असा कोणताही महाभयंकर धोका निर्माण तर होणार नाही ना, ज्यावर पुढे कोणालाही नियंत्रण मिळवता येणार नाही, या सर्वांचे प्रतिनिधित्व नेट सोरेस यांची ही विचारसरणी प्रभावीपणे करते.

मूळ पॉडकास्ट: https://www.youtube.com/watch?v=n8xpeNhj4SU

--- तुषार भ. कुटे 

#AI #ArtificialIntelligence