Saturday, November 21, 2026

'सम्राट अशोक': युद्धाकडून बुद्धाकडे जाणारा एका चक्रवर्ती राजाचा अद्भुत प्रवास

भारताच्या वैभवशाली आणि प्रदीर्घ इतिहासामध्ये सर्वाधिक विस्तीर्ण भूभागावर आपले एकछत्री राज्य प्रस्थापित करणारा एकमेव चक्रवर्ती सम्राट म्हणजे महान 'सम्राट अशोक'. आज आपण त्यांना प्रामुख्याने भीषण अशा कलिंग युद्धामुळे आणि त्यानंतर त्यांनी केलेल्या अफाट बौद्ध धर्मप्रसारामुळे ओळखतो. तसे पाहता अडीच हजार वर्षांपूर्वीचा प्राचीन इतिहास अगदी तंतोतंत आणि पुराव्यांसह उलगडणे हे अतिशय जिकिरीचे काम आहे; परंतु सम्राट अशोकाने आपली ऐतिहासिक कारकीर्द इतक्या भव्य आणि पारदर्शक पद्धतीने कोरून ठेवली आहे की, हजारो वर्षांनंतरही त्यांचा हा प्रेरणादायी इतिहास आपल्याला अतिशय सुस्पष्टपणे समजतो.


सुरुवातीच्या काळात राज्याविस्ताराची प्रचंड महत्त्वाकांक्षा उराशी बाळगणारा आणि सत्तेचा उत्तराधिकारी होण्यासाठी स्वतःच्या भावालाही कैदेत टाकणारा एक आक्रमक अशोक ते पुढे पूर्णपणे अहिंसेचा मार्ग स्वीकारणारा 'चक्रवर्ती सम्राट अशोक', हा त्यांचा वैचारिक प्रवास खऱ्या अर्थाने थक्क करणारा आहे. तथागत भगवान गौतम बुद्धांच्या महान शिकवणीमुळे स्वतःच्या जीवनप्रवासात थेट १८० अंशांचे इतके अकल्पित वैचारिक परिवर्तन झालेला असा दुसरा कोणताही राजा जागतिक इतिहासात कदाचित सापडणार नाही. कलिंग देशावर मिळवलेल्या रक्तरंजित विजयानंतर तिथे झालेली अपरिमित जीवितहानी, रक्ताचे पाट आणि निष्पाप लोकांचा विलाप पाहून अशोकाच्या मनाला एक प्रचंड मोठा धक्का बसला. या विदारक दृश्याने त्यांना सखोल आत्मपरीक्षण करायला भाग पाडले आणि याच मानसिक घुसळणीतून त्यांनी हिंसेचा कायमचा त्याग करून अहिंसेचा व करुणेचा संदेश देणाऱ्या बौद्ध धम्माचा स्वीकार केला. त्यांनी केवळ या धम्माचा स्वीकारच केला नाही, तर आज संपूर्ण आशिया खंडात ज्या ज्या ठिकाणी बौद्ध विचार आणि संस्कृती रुजलेली दिसते, त्याचा मुख्य उगमस्रोत खुद्द सम्राट अशोकच आहेत, असे म्हटले तर ते अजिबात वावगे ठरणार नाही.

सम्राट अशोकाचे कार्य केवळ धर्मप्रसारापुरते मर्यादित राहिले नाही, तर त्यांनी सामान्य रयतेसाठी हजारो लोकोपयोगी आणि कल्याणकारी कामे केली. बौद्ध धर्माला अधिकृतपणे राजाश्रय देणारा तो पहिला चक्रवर्ती सम्राट होता. त्यांच्याच अथक प्रयत्नांमुळे संपूर्ण भारतभर तत्कालीन लोकभाषा असलेल्या 'प्राकृत' भाषेमध्ये भव्य शिलालेख आणि स्तंभलेख कोरले गेले. या शिलालेखांच्या माध्यमातून त्यांनी केवळ बौद्ध विचारांचाच प्रसार केला नाही, तर भारतीय जनमानसात समता, न्याय, बंधुभाव आणि नैतिकतेची बीजे अतिशय खोलवर रुजवली. कलिंगाच्या युद्धानंतर एका अर्थाने त्यांनी आपले उर्वरित संपूर्ण आयुष्य शांततेच्या आणि बुद्ध विचारांच्या प्रसारासाठी पूर्णपणे वाहून घेतले होते.

काळानुरूप भारतामध्ये बौद्ध धर्माचा प्रभाव जरी काहीसा कमी झाला असला आणि त्याची निश्चित कारणे आजही पूर्णपणे स्पष्ट नसली, तरी सम्राट अशोकाने निर्माण केलेली ती महान 'बुद्ध प्रेरणा' आजही जगाला तितकीच पथदर्शक आणि प्रेरणादायी ठरत आहे. याच अफाट आणि विस्मयकारक इतिहासाचे अतिशय सुंदर, ओघवते आणि खिळवून ठेवणारे शब्दचित्र लेखिका मंजुषा सु. मुळे यांनी आपल्या पुस्तकातून उभे केले आहे. एका महत्त्वाकांक्षी योद्ध्यापासून ते एका कल्याणकारी राजापर्यंतचा हा प्रवास उलगडताना, खऱ्या अर्थाने 'एक आदर्श राजा कसा असावा?' या कालातीत प्रश्नाचे समर्पक उत्तर या चरित्रातून आपल्याला निश्चितपणे मिळते.

--- तुषार भ. कुटे

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #सम्राट #अशोक 

सगळेच गणित उलटे झाले का? धोकादायक श्रमाऐवजी मानवी सर्जनशीलतेवर कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे अतिक्रमण

गेल्या अनेक दशकांपासून माणसाने यंत्रांच्या आणि तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीबद्दल एक ठोस आणि आश्वासक स्वप्न पाहिले होते. यंत्रे माणसाचे कष्टाचे आणि जीवावर बेतणारे काम करतील, जेणेकरून माणसाला विचार करण्यासाठी, कला जोपासण्यासाठी आणि सर्जनशीलतेचा आनंद घेण्यासाठी पुरेसा वेळ मिळेल, अशी ती साधी अपेक्षा होती. मात्र, आज कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या क्षेत्रात जे घडत आहे, ते पाहता आपण सगळेच गणित उलटे करून बसलो आहोत की काय, असा गंभीर प्रश्न जगभरात विचारला जात आहे. जनरेटिव्ह कृत्रिम बुद्धिमत्ता ज्या वेगाने लेखन, चित्रकला आणि इतर सर्जनशील क्षेत्रांमध्ये शिरकाव करत आहे, त्यातून आता सर्वसामान्यांमध्ये तीव्र नाराजी निर्माण होऊ लागली आहे. प्यू रिसर्च सेंटरच्या २०२५ मधील एका महत्त्वाच्या अहवालानुसार, कामाच्या ठिकाणी भविष्यात होणाऱ्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वापराबाबत कामगारांमध्ये आशेपेक्षा चिंतेचे वातावरण जास्त आहे. तंत्रज्ञानाच्या प्राधान्यक्रमात तातडीने बदल करून ते पुन्हा धोकादायक शारीरिक श्रमाच्या स्वयंचलनाकडे वळवावे, अशी जोरदार मागणी आता पुढे येत आहे.


रोबोटिक्स आणि स्वयंचलित यंत्रणांचे मूळ आश्वासन अगदी स्पष्ट होते. जगातील सर्वात अस्वच्छ, धोकादायक आणि प्रचंड शारीरिक कष्टाची कामे यंत्रांच्या खांद्यावर सोपवणे, हेच या तंत्रज्ञानाचे मुख्य ध्येय मानले गेले होते. खोल समुद्रातील कचरा साफ करणे असो किंवा भूगर्भातील काळोख्या आणि जीवघेण्या खाणींमध्ये काम करणे असो, अशा ठिकाणी मानवी जीव धोक्यात घालण्याऐवजी प्रगत रोबोट्सचा वापर केला जाईल, अशी अपेक्षा होती. यातून कामगारांची शारीरिक सुरक्षा वाढेल आणि त्यांना जोखमीच्या कामातून कायमची मुक्ती मिळेल, असा विश्वास तंत्रज्ञान क्षेत्राकडून वारंवार दिला जात होता.

परंतु, सध्याच्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या लाटेने हे संपूर्ण स्वप्नच पालथे केले आहे. शारीरिक सुरक्षिततेला प्राधान्य देण्याऐवजी आणि कामगारांना धोकादायक श्रमातून मुक्त करण्याऐवजी, तंत्रज्ञान क्षेत्रातील बहुतांश गुंतवणूक आणि संशोधन हे केवळ जनरेटिव्ह साधने विकसित करण्याकडे वळवले गेले आहे. ही साधने मानवी लेखन, डिजिटल कलाकृती आणि मोठ्या कंपन्यांची व्यावसायिक सादरीकरणे यांची हुबेहूब नक्कल करण्यात मग्न आहेत. या अनपेक्षित वळणामुळे एक विचित्र आणि विषम परिस्थिती निर्माण झाली आहे. एकीकडे लाखो लेखक, कलाकार, डिझायनर आणि इतर सर्जनशील व्यावसायिकांवर अनपेक्षित आर्थिक संकटाची आणि रोजगार गमावण्याची कुऱ्हाड कोसळत आहे, तर दुसरीकडे उच्च जोखमीची शारीरिक कष्टाची कामे आजही मोठ्या प्रमाणावर मानवी हातांवरच अवलंबून आहेत.

तंत्रज्ञानाच्या या अनपेक्षित दिशेने समाजामध्ये एका खोल सांस्कृतिक आणि तात्त्विक वादविवादाला तोंड फोडले आहे. आपली सामाजिक प्राधान्ये नक्की काय आहेत आणि स्वयंचलनाचा खरा उद्देश काय असावा, यावर आता नव्याने विचारमंथन सुरू झाले आहे. अनेक विचारवंत आणि समीक्षकांच्या मते, मानवी सर्जनशीलतेचे स्वयंचलन करणे म्हणजे माणसाच्या आयुष्याला खरा अर्थ, आनंद आणि समाधान देणाऱ्या गोष्टीच त्याच्याकडून हिरावून घेणे होय. कविता करणे, चित्र काढणे किंवा नवे विचार मांडणे या गोष्टी केवळ पोटापाण्याचे साधन नसून ती माणसाची भावनिक गरज आणि अभिव्यक्ती असते. तीच कामे यंत्रांकडे सोपवली जात असताना, तातडीने सोडवण्याची गरज असलेले पर्यावरणीय आणि औद्योगिक धोके मात्र आजही तसेच अनुत्तरित राहिले आहेत.

अल्गोरिदमवर आधारित मॉडेल्स जसजशी मजकूर आणि कला निर्मितीच्या क्षेत्रावर आपले वर्चस्व प्रस्थापित करत आहेत, तसतसा तंत्रज्ञान विकासक आणि धोरणकर्त्यांवरील सार्वजनिक दबाव वाढत चालला आहे. रोबोटिक्स अभियांत्रिकी आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेची दिशा पुन्हा तिच्या मूळ ध्येयाशी जोडून घ्यावी, हा सूर आता अधिक बळकट होत आहे. मानवी स्व-अभिव्यक्तीची आणि प्रतिभेची जागा घेण्याऐवजी, शारीरिक धोक्यांपासून मानवी जीवाचे रक्षण करणे हेच आधुनिक तंत्रज्ञानाचे खरे यश ठरू शकते. जर ही दिशा वेळेत सुधारली नाही, तर यंत्रे माणसासाठी कला निर्माण करतील आणि माणूस मात्र यंत्रांच्या देखभालीसाठी धोकादायक कष्ट करत राहील, असे विडंबनात्मक भविष्य आपल्यासमोर उभे राहू शकते.

(हाशिम अल-घैली यांच्या लेखावर आधारित)

--- तुषार भ. कुटे 

#सर्जनशीलता #एआय #रोबोट

Monday, November 16, 2026

काळाच्या पुढचा विचार करणारा गणितज्ञ

तंत्रज्ञानाने आजवर अनेक चमत्कार केले आहेत, पण इतिहासाच्या अंधाऱ्या गर्तेत हरवलेले महान विचारवंतांचे गूढ उलगडण्याची किमया कृत्रिम बुद्धिमत्तेने नुकतीच करून दाखवली आहे. विसाव्या शतकातील सर्वात महान आणि कुशाग्र बुद्धिमत्तेचे गणितज्ञ कर्ट गोडेल यांच्या अनाकलनीय आणि कोणालाही न वाचता येणाऱ्या हस्तलिखितांचे रहस्य आता कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने जगासमोर आले आहे. 'द गार्डियन'ने १३ नोव्हेंबर २०२६ रोजी प्रसिद्ध केलेल्या एका अहवालानुसार, कृत्रिम बुद्धिमत्तेने गोडेल यांच्या गणितीय वह्यांचा असा काही खजिना उलगडला आहे, ज्याने संपूर्ण गणित आणि विज्ञान विश्वाला अचंबित करून सोडले आहे. कर्ट गोडेल हे असे थोर गणितज्ञ होते ज्यांच्या प्रगल्भ विचारांनी आणि सिद्धांतांनी आधुनिक संगणक युगाचा आणि पर्यायाने आजच्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा पाया रचला होता. आज तेच आधुनिक तंत्रज्ञान आपल्या या वैचारिक जनकाचे हरवलेले अमूल्य ज्ञान प्रकाशात आणत आहे, हा काळाचा एक सुंदर आणि काव्यमय न्याय म्हणावा लागेल.


कर्ट गोडेल यांचे नाव गणिताच्या आणि तर्कशास्त्राच्या इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी कोरलेले आहे. एकोणीसशे एकतीस मध्ये त्यांनी मांडलेल्या 'अपूर्णतेच्या सिद्धांताने' गणिताच्या पारंपारिक जगाला एक मोठा आणि अनपेक्षित धक्का दिला होता. त्या काळातील बहुतांश गणितज्ञांचा असा ठाम विश्वास होता की, गणिताच्या जगात कोणतीही गोष्ट सिद्ध करता येते आणि गणिताला कोणत्याही मर्यादा नाहीत. पण गोडेल यांनी सडेतोडपणे हे सिद्ध करून दाखवले की, कोणत्याही गणितीय प्रणालीत अशी काही मूलभूत सत्ये अस्तित्वात असतात, जी त्या प्रणालीच्या चौकटीत राहून कधीही सिद्ध किंवा असिद्ध करता येत नाहीत. त्यांच्या या क्रांतिकारक सिद्धांताने मानवी ज्ञानाच्या मर्यादा जगाला स्पष्टपणे दाखवून दिल्या. त्यांच्या याच महान कार्यातून प्रेरणा घेऊन ॲलन ट्युरिंग यांनी १९३६ मध्ये आपला प्रसिद्ध शोधनिबंध लिहिला, ज्यातून आधुनिक संगणकाचा आणि प्रोग्रॅमिंगचा जन्म झाला. नाझी राजवटीच्या छळामुळे १९४० मध्ये ऑस्ट्रिया सोडून अमेरिकेत स्थायिक झालेले गोडेल हे प्रिन्स्टन विद्यापीठात महान शास्त्रज्ञ अल्बर्ट आईन्स्टाईन यांचे अत्यंत जवळचे मित्र बनले होते. आईन्स्टाईन अनेकदा म्हणायचे की ते विद्यापीठात केवळ गोडेल यांच्याशी चालता चालता चर्चा करण्याच्या उद्देशानेच जातात. १९३० च्या दशकातील आपल्या महान शोधांनंतर गोडेल यांनी फारच कमी शोधनिबंध प्रसिद्ध केले. पण त्यांनी आपले वैचारिक मंथन आणि ते विचार कागदावर लिहून ठेवणे कधीही थांबवले नाही.

गोडेल यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या मागे हजारो पानांच्या हस्तलिखित वह्यांचा एक प्रचंड मोठा खजिना उरला होता. यातील १९४० च्या दशकात लिहिलेल्या सोळा वह्यांमध्ये तब्बल १००९ पानांचा सखोल आणि गुंतागुंतीचा मजकूर दडलेला होता. पण हा खजिना उलगडण्यात आणि तो जगासमोर आणण्यात एक मोठी आणि भयंकर अडचण होती. गोडेल यांनी हा सर्व मजकूर एका जुन्या जर्मन लघुलिपीत लिहून ठेवला होता. ही लघुलिपी इतकी जुनी आणि क्लिष्ट आहे की, खुद्द गोडेल ज्या काळात तिचा वापर करत होते, त्या काळातही ती जर्मनीमध्ये कालबाह्य झाली होती. आज संपूर्ण जगात ही लघुलिपी वाचू शकणारे केवळ बोटावर मोजण्याइतकेच लोक उरले आहेत. त्यामुळे या हजारो पानांच्या वह्यांमध्ये नक्की काय दडले आहे, हे समजणे मानवासाठी जवळपास अशक्यप्राय आव्हान बनले होते. हे अक्षरशः एका परकीय भाषेत लिहिलेल्या आणि काळाच्या ओघात चावी हरवलेल्या गुप्त संदेशासारखे होते.

फिनलंडच्या हेलसिंकी विद्यापीठातील तर्कशास्त्रज्ञ जॅन वॉन प्लेटो यांनी २०१७ मध्ये या वह्यांचे गूढ उलगडण्याचा विडा उचलला. जेव्हा त्यांच्या विद्यापीठातून निवृत्तीची वेळ जवळ आली, तेव्हा स्वतःला शैक्षणिक कार्यात व्यस्त ठेवण्यासाठी आणि स्वतःचे महत्त्व टिकवून ठेवण्यासाठी त्यांनी या अशक्यप्राय कामाला हात घातला. युरोपियन रिसर्च कौन्सिलकडून मिळालेल्या मोठ्या अनुदानाच्या मदतीने त्यांनी स्वतः ती कालबाह्य आणि कठीण जर्मन लघुलिपी शिकून घेतली. जगात ही लिपी वाचू शकणाऱ्या अवघ्या सहा लोकांपैकी ते एक बनले. त्यांनी एक छोटी टीम बनवून या वह्या वाचायला आणि त्यांचे भाषांतर करायला सुरुवात केली. पण मानवी मेंदूच्या आणि वेळेच्या मर्यादा इथे स्पष्टपणे दिसून आल्या. या क्लिष्ट मजकुराचे आकलन करण्याची त्यांची गती संथ आणि काहीशी नैराश्य आणणारी होती. प्लेटो आणि त्यांची टीम प्रचंड मेहनत करूनही आठवड्याभरात जेमतेम एका पानाचा अर्थ लावू शकत होती. माणसाची एकाग्रता, आकलन क्षमता आणि जुन्या गोष्टी सलग लक्षात ठेवण्याची ताकद या अवाढव्य कामासमोर खूपच थिटी पडत होती.

ऑगस्ट २०२६ मध्ये फ्रान्समध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि गणितीय सिद्धतेवर आधारित एका परिषदेत प्लेटो यांची भेट काही संगणक तज्ज्ञांशी झाली. त्या तज्ज्ञांनी प्लेटो यांना या अडकलेल्या कामासाठी 'क्लॉड' या प्रगत कृत्रिम बुद्धिमत्ता मॉडेलची मदत घेण्याचा सल्ला दिला. हेलसिंकीला परतल्यावर प्लेटो यांनी सप्टेंबर महिन्यात क्लॉडचा वापर करण्यास प्रत्यक्ष सुरुवात केली. त्यांनी या वह्यांचे स्वतः केलेले काही उतारे आणि गोडेल यांच्या साहित्यावरील इतर पुस्तके क्लॉडला माहिती म्हणून पुरवली. त्यानंतर जे घडले ते मानवी कल्पनेपलीकडचे आणि कोणत्याही चमत्कारापेक्षा कमी नव्हते. मानवाला जे काम करण्यासाठी कदाचित अनेक दशके लागली असती, ते काम क्लॉडने अवघ्या काही दिवसांत पूर्ण केले. क्लॉडने संपूर्ण एक हजार पानांच्या लघुलिपीतील मजकुराचे सखोल विश्लेषण करून तब्बल साडेसहाशे पानांचा सविस्तर आणि अचूक अहवाल प्लेटो यांच्या हातात सोपवला. प्लेटो यांच्यासाठी हा एक प्रचंड मोठा मानसिक धक्का आणि तितकाच सुखद अनुभव होता. माणसाला एका वेळी एकच पान वाचता येते आणि आपण मागचे संदर्भ सहज विसरतो. पण कृत्रिम बुद्धिमत्तेने मानवी मर्यादा ओलांडत एकाच वेळी हजारो पानांचा एकमेकांशी संबंध जोडला होता. क्लॉडने गोडेल यांच्या संपूर्ण लिखाणाला एक सलग आणि एकसंध विचार म्हणून पाहिले होते, जे मानवी मेंदूला एकाच वेळी लक्षात ठेवणे निव्वळ अशक्य होते.

या कृत्रिम बुद्धिमत्तेने शोधून काढलेले आणि जगासमोर आणलेले निष्कर्ष खरोखरच डोळे विस्फारणारे होते. आधुनिक काळातील या सर्वात महान तर्कशास्त्रज्ञाने जगाला वाटत होते त्यापेक्षा कितीतरी अधिक पटीने मोठे आणि क्रांतिकारक शोध लावून ठेवले होते, हे यातून स्पष्टपणे सिद्ध झाले. क्लॉडने उलगडलेल्या या वह्यांमध्ये तब्बल शेकडो नवीन प्रमेये आणि सिद्धांत दडलेले होते, ज्यांची आजवर जगातील कोणत्याही गणितज्ञाला पुसटशी कल्पनाही नव्हती. गोडेल हे आपल्या काळाच्या कितीतरी पुढे होते, याचा हा सर्वात मोठा आणि जिवंत पुरावा होता. १९७० आणि ८० च्या दशकात इतर गणितज्ञांनी जे शोध लावले आणि ज्यासाठी त्यांना जागतिक स्तरावर नावाजले गेले, त्याचे अचूक भाकीत आणि सविस्तर विवेचन गोडेल यांनी १९४० च्या दशकातच आपल्या वह्यांमध्ये करून ठेवले होते. याशिवाय, तर्कशास्त्रातील तब्बल चौदा पूर्णपणे नवीन आणि अज्ञात विषय त्यांनी या वह्यांमध्ये स्पष्टपणे मांडून ठेवले होते, ज्यावर आजवर जगात कोणीही संशोधन केलेले नाही. यातून गोडेल यांच्या वैचारिक झेपेची आणि त्यांच्या अफाट प्रतिभेची खऱ्या अर्थाने जाणीव संपूर्ण जगाला झाली.

या संपूर्ण संशोधनातील सर्वात रंजक आणि ऐतिहासिक बाब म्हणजे 'अॅक्सिओम ऑफ चॉईस' या क्लिष्ट गणितीय विधानाचा विषय. १९६६ मध्ये अमेरिकन गणितज्ञ पॉल कोहेन यांना या विधानावर काम केल्याबद्दल गणितातील सर्वोच्च आणि नोबेलच्या तोडीचा मानला जाणारा 'फिल्ड्स मेडल' हा पुरस्कार मिळाला होता. त्यावेळी गोडेल यांनी असा दावा केला होता की, त्यांनी हा शोध अनेक वर्षांपूर्वी म्हणजेच १९४० च्या दशकातच लावला होता. पण जेव्हा इतर समकालीन गणितज्ञांनी त्यांना त्या दाव्याचा पुरावा मागितला, तेव्हा गोडेल आपल्याच हजारो पानांच्या वह्यांमधून तो पुरावा शोधण्यात आणि पुन्हा जगासमोर मांडण्यात पूर्णपणे अपयशी ठरले होते. प्लेटो यांनी क्लॉडला सर्वात पहिले हेच शोधण्याचे काम दिले की, गोडेल खरंच खरे बोलत होते का की तो केवळ एक पोकळ दावा होता? क्लॉडने हुशारीने आणि अचूकतेने या प्रश्नाचे उत्तर होकारार्थी दिले. गोडेल यांच्या वह्यांमधून असे निष्पन्न झाले की, ते या अंतिम पुराव्याच्या अगदी एका पाऊलावर पोहोचले होते. त्यांनी केवळ एका व्याख्येत छोटीशी तांत्रिक चूक केली होती, पण त्यांनी तीच व्याख्या दोन वर्षांपूर्वी लिहिलेल्या एका पानात अगदी अचूक मांडली होती. जर त्यांनी आपले ते काम न थांबवता आणखी काही महिने चालू ठेवले असते, तर तो शोध पूर्ण झाला असता आणि कदाचित १९४० मध्येच त्यांना या महान कार्यासाठी फिल्ड्स मेडलने सन्मानित करण्यात आले असते. क्लॉडने शोधून काढलेली त्यांच्या विचारांची मांडणी आणि त्यांच्या पुराव्याचे वास्तुकला सुंदर आणि तर्कशुद्ध असल्याचे प्लेटो यांनी मान्य केले आहे. गोडेल हे केवळ सूत्रांशी खेळणारे शास्त्रज्ञ नव्हते, तर त्यांच्याकडे स्पष्ट विचार आणि ते सिद्ध करण्याची एक पद्धतशीर हातोटी होती, हे यातून सिद्ध होते.

कृत्रिम बुद्धिमत्तेने दिलेले हे निष्कर्ष केवळ हवेतले दावे नव्हते, तर त्याला भक्कम गणिताचा आधार होता. जेव्हा क्लॉडने दिलेल्या या पुराव्यांची गणितातील प्रगत संगणक प्रणालीत पडताळणी करण्यात आली, तेव्हा ते अचूक ठरले. क्लॉडने गोडेल यांच्या वह्यांमधून तब्बल ६६३ वेगळे सिद्धांत शोधून काढले. जेव्हा या सर्वांची काटेकोर तपासणी करण्यात आली, तेव्हा त्यातील जवळपास चारशे सिद्धांत पूर्णपणे अचूक आणि जसेच्या तसे सत्य असल्याचे सिद्ध झाले. दोनशे सिद्धांतांमध्ये किरकोळ दुरुस्ती करण्याची किंवा काही गृहितके जोडण्याची गरज भासली आणि केवळ पन्नास सिद्धांत पूर्णपणे चुकीचे ठरले. यात विशेष आश्चर्याची गोष्ट नाही, कारण खुद्द गोडेल यांनीही जेव्हा आपले जुने लिखाण पुन्हा वाचले होते, तेव्हा त्यांनी स्वतःच्या हाताने त्या हस्तलिखिताच्या बाजूला ते सिद्धांत चुकीचे किंवा वाईट असल्याचे शेरे जर्मन भाषेत मारून ठेवले होते.

गोडेल यांचा अंत शोकाकुल आणि दुःखद झाला होता. आयुष्याच्या उत्तरार्धात मानसिक आजारामुळे ते प्रचंड संशयी बनले होते आणि स्वतःच्या पत्नीने बनवलेल्या अन्नाशिवाय इतर कोणत्याही व्यक्तीने दिलेले अन्न खाण्यास त्यांनी स्पष्ट नकार दिला होता. या अतीव संशयामुळे आणि भीतीने १९७८ मध्ये केवळ उपासमारीने त्यांचे दुःखद निधन झाले. पण आज दशकांनंतर कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या रूपाने त्यांचा तोच अमूल्य वैचारिक वारसा पुन्हा एकदा जिवंत झाला आहे. येणाऱ्या काळात गोडेल यांच्या भौतिकशास्त्र आणि विश्वविज्ञानावरील वह्यांचे गूढ उलगडण्याची प्लेटो यांची महत्त्वाकांक्षी योजना आहे. ज्या माणसाने आपल्या अफाट बुद्धिमत्तेच्या जोरावर आधुनिक संगणकाचा आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा मार्ग प्रशस्त केला, त्याच माणसाच्या हरवलेल्या ज्ञानाला आजच्या अद्ययावत कृत्रिम बुद्धिमत्तेने अंधारातून प्रकाशात आणले आहे. हा खऱ्या अर्थाने मानवी बुद्धिमत्ता आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांच्यातील समन्वयाचा विज्ञानाच्या इतिहासातील एक सुवर्ण आणि भावूक क्षण आहे.

--- तुषार भ. कुटे 


#AI #ArtificialIntelligence #Gemini

जेमिनी -४ हायड्रोजन या वेगवान आणि प्रगत मॉडेलचे पदार्पण

गुगलने आपले आतापर्यंतचे सर्वात नवीन, अत्याधुनिक आणि वेगवान असे जेमिनी-४ हायड्रोजन हे मॉडेल अधिकृतपणे जगासमोर आणले आहे. गुगल डीपमाईंडचे वरिष्ठ उपाध्यक्ष आणि गुगलचे मुख्य आर्किटेक्ट कोरे कावुकुओग्लू यांनी या नव्या मॉडेलची सविस्तर माहिती देत, हे मॉडेल सर्वसामान्य वापरकर्ते, तंत्रज्ञान विकसक आणि मोठ्या उद्योगांसाठी कसे क्रांतीकारक ठरणार आहे, हे प्रभावीपणे मांडले आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर आता केवळ प्रश्नांची उत्तरे देण्यापुरता मर्यादित राहिलेला नाही, तर ती आता प्रत्यक्ष कृती करणारी आणि निर्णय घेणारी यंत्रणा बनली आहे. या नव्या युगाच्या गरजा ओळखून, दैनंदिन कामे वेगाने आणि कार्यक्षमतेने पूर्ण करण्यासाठी या हायड्रोजन मॉडेलची खास निर्मिती करण्यात आली आहे.


या मॉडेलचे महत्त्व समजून घेण्यासाठी आपल्याला गुगलच्या इतर मॉडेल्सची माहिती असणे गरजेचे आहे. गुगलची याआधीची जेमिनी-४ कार्बन आणि ऑरगॉन ही दोन मोठी आणि शक्तिशाली मॉडेल्स प्रामुख्याने गुंतागुंतीचे आणि दीर्घकालीन विचार करण्याचे प्रश्न सोडवण्यासाठी ओळखली जातात. परंतु, प्रत्येक कामासाठी इतक्या मोठ्या आणि विचार करणाऱ्या मॉडेलची सतत गरज नसते. अनेकदा आपल्याला अशी कामे करायची असतात जी लवकरात लवकर पूर्ण होणे अपेक्षित असते. नेमक्या याच उद्देशाने हायड्रोजन हे मॉडेल तयार करण्यात आले आहे. हे मॉडेल विविध प्रकारच्या रोजच्या कामांसाठी आणि त्यांची जलद गतीने अंमलबजावणी करण्यासाठी डिझाईन करण्यात आले आहे. एका ताज्या विश्लेषण अहवालानुसार, हायड्रोजनने स्वतःच्या सामान्य विचार पातळीवर एकावन्न गुण मिळवून ऑरगॉन मॉडेललाही मागे टाकले आहे आणि त्याच्या सर्वोच्च विचार पातळीवर त्याने चक्क चौपन्न गुणांची मोठी मजल मारली आहे.

सर्वात महत्त्वाची आणि दिलासादायक बाब म्हणजे, या मॉडेलची किंमत बाजारात स्पर्धात्मक ठेवण्यात आली आहे. दहा लाख टोकन्सच्या पूर्ण क्षमतेसाठी हायड्रोजनची किंमत कमी निश्चित करण्यात आली आहे, ज्यामध्ये प्रत्येक दहा लाख इनपुट टोकन्ससाठी केवळ दीड डॉलर आणि आउटपुट टोकन्ससाठी साडेसात डॉलर्स इतका नाममात्र दर आकारला जाणार आहे. यामुळे लहान आणि मध्यम आकाराच्या व्यावसायिकांना कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करणे आता आर्थिकदृष्ट्या अधिक परवडणारे होणार आहे.

सॉफ्टवेअर निर्मितीच्या खऱ्या जगात जेव्हा अभियंते आणि विकसक मोठे प्रकल्प बनवतात, तेव्हा त्यांना गुंतागुंतीचे आणि लपलेले तांत्रिक दोष शोधण्यासाठी कार्बन आणि ऑरगॉनसारख्या मोठ्या आणि सखोल विचार करणाऱ्या मॉडेल्सची गरज लागते. पण त्याच वेळी नवीन आज्ञावली लिहिण्यासाठी, त्याच्या वेगाने चाचण्या घेण्यासाठी आणि बदल तपासण्यासाठी त्यांना एका अतिशय वेगवान मॉडेलचीही नितांत आवश्यकता असते. याच गुंतागुंतीच्या समस्येवर तोडगा म्हणून गुगलने 'गुगल अँटीग्रॅव्हिटी' या प्लॅटफॉर्मवर ऑर्केस्ट्रेटर नावाचे एक नवीन साधन लाँच केले आहे. ऑर्केस्ट्रेटर हे सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत फक्त एकाच मॉडेलचा वापर करत नाही, तर ते कामाच्या गरजेनुसार कार्बन आणि हायड्रोजन या दोन मॉडेल्समध्ये एकाच सत्रात स्वयंचलितपणे बदल करते. म्हणजे जेव्हा सखोल विचाराची गरज असते तेव्हा ते आपोआप कार्बनचा वापर करते आणि जेव्हा वेगाने काम पूर्ण करायचे असते तेव्हा ते हायड्रोजनकडे वळते. यामुळे एका कठीण आणि मानक चाचणीत ऑर्केस्ट्रेटरने चोवीस टक्के कमी साधने वापरून आणि एकोणीस टक्के अधिक वेगाने काम पूर्ण करत कार्बनच्या जवळपास पोहोचणारा यशाचा दर मिळवला आहे.

गुगलच्या जुन्या 'जेमिनी ३.८ फ्लॅश' या अत्यंत लोकप्रिय मॉडेलच्या तुलनेत हायड्रोजन हे एक प्रचंड मोठे आणि लक्षणीय अद्ययावत रूप आहे. या मॉडेलने मानक चाचणीत अठरा टक्क्यांवरून थेट सत्तावन्न टक्क्यांपर्यंत मजल मारत आपले गुण तिप्पट केले आहेत. तसेच, जुन्या मॉडेलच्या तुलनेत काम पूर्ण करण्याचा याचा वेग तब्बल अडीच पटीने वाढला आहे. कोणत्याही कृत्रिम बुद्धिमत्ता मॉडेल्सची सर्वात मोठी समस्या म्हणजे ती अनेकदा खोटा किंवा बनावट डेटा तयार करतात. पण हायड्रोजनने असे खोटे दावे करण्याचे प्रमाण पाच पटींहून अधिक कमी केले आहे. जर एखाद्या साधनाशी संपर्क अयशस्वी झाला किंवा इंटरनेटवरील शोधाचे उत्तर रिकामे आले, तर हे मॉडेल गोंधळून न जाता स्वतःला हुशारीने सावरते आणि पर्यायी मार्ग शोधून काढते.

कोडिंगच्या बाबतीत हे मॉडेल मोठ्या फाईल्समध्ये आणि फोल्डर्समध्ये प्रभावीपणे काम करते. इतर मॉडेल्ससारखे फाईल्स एक-एक करून तपासण्याऐवजी, ते एकाच वेळी अनेक फाईल्स वाचण्याचे काम समांतरपणे चालवते. यामुळे ते जुन्या मॉडेलपेक्षा दुप्पट ते अडीच पट वेगाने चालते आणि संगणकीय शक्तीच्या अतिरिक्त वापराचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या कमी करते. केवळ तांत्रिक कामांसाठीच नाही, तर बहुमाध्यम ज्ञान प्रक्रियेतही हायड्रोजनने स्वतःची चमक दाखवून दिली आहे. हे मॉडेल एकाच वेळी दहा लाख इनपुट आणि आउटपुट टोकन्स सहज हाताळू शकते, ज्यामुळे ते कितीही मोठी कागदपत्रे, गुंतागुंतीच्या स्प्रेडशीट्स, ध्वनी फिती आणि व्हिडिओंचा सहजपणे आणि अचूकपणे सारांश काढू शकते आणि त्यातून एक परिपूर्ण व्यावसायिक अहवाल तयार करू शकते.

वेब विकासाच्या बाबतीत, जिथे विकसकांना अत्यंत वेगाने काम करावे लागते, तिथे हे मॉडेल कमी सूचनांमध्ये पूर्णपणे कार्यक्षम आणि वापरण्यासाठी तयार असे आराखडे बनवून देते. उदाहरणादाखल सांगायचे तर, एका चाचणीत हायड्रोजनने कमी वेळात जगभरातील रिअल-टाइम वीज पडण्याच्या माहितीचा वापर करून एक जिवंत आणि हालचाल करणारा पृथ्वीचा थ्रीडी गोल तयार केला. दुसऱ्या एका उदाहरणात, त्याने युट्यूबवरील एका व्हिडिओचा आणि साच्याचा संदर्भ घेऊन गुगल स्लाईड्समध्ये एक संपूर्ण सादरीकरण आपोआप तयार केले आणि त्यातील मजकुराच्या सर्व चुका स्वतःच शोधून दुरुस्तही केल्या. अनेक गेमिंग कंपन्या आणि व्यावसायिक संस्थांनी या मॉडेलच्या वेगाचे आणि अचूकतेचे मोकळ्या मनाने कौतुक केले आहे.

सर्वसामान्य ग्राहकांसाठी आणि इंटरनेट वापरकर्त्यांसाठी जेमिनी-४ हायड्रोजन हे त्यांचे दैनंदिन जीवन सोपे आणि सुखकर बनवणार आहे. गुगलच्या जेमिनी ॲपमध्ये हायड्रोजन वापरकर्त्यांच्या सूचनांचे काटेकोरपणे पालन करेल आणि कमीत कमी प्रश्नोत्तरे करून तुम्हाला थेट योग्य उत्तरापर्यंत घेऊन जाईल. एखादा महत्त्वाचा ईमेल लिहिणे, विद्यार्थ्यांसाठी अभ्यासाचे नियोजन बनवणे किंवा मोठे लेख पुन्हा नव्याने लिहिणे, ही सर्व कामे पहिल्याच प्रयत्नात अगदी तयार स्वरूपात मिळतील. जेव्हा तुम्ही अनेक उत्पादनांची तुलना करत असाल, तेव्हा हे मॉडेल तुमच्यासाठी अत्यंत सुटसुटीत तक्ते आणि मुद्देसूद माहिती तयार करेल. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, हे मॉडेल तुमच्या जीमेल, गुगल ड्राईव्ह आणि ड्रॉपबॉक्ससारख्या ॲप्समधून संदर्भासाठी आवश्यक असलेली माहिती आपोआप शोधू शकेल आणि तुमची अनेक कंटाळवाणी कामे स्वतःहून करेल.

गुगल सर्चच्या बाबतीतही हायड्रोजनमुळे एक अतिशय मोठा बदल होणार आहे. जरी तुमच्या प्रश्नात स्पेलिंगच्या अनेक चुका असतील किंवा तुमचा प्रश्न गुंतागुंतीचा आणि विस्कळीत असेल, तरीही हे मॉडेल तुमचा खऱ्या अर्थाचा हेतू हुशारीने समजून घेईल. तुम्हाला स्पष्ट, दृश्य स्वरूपातील आणि अधिक उपयुक्त दुवे एकाच ठिकाणी मिळतील, ज्या तुम्ही याआधी कदाचित कधीही पाहिल्या नसतील.

तंत्रज्ञानाच्या या अफाट वेगासोबत सुरक्षितता आणि विश्वासार्हता जपणे आवश्यक असते. हायड्रोजन हे सुरक्षिततेच्या बाबतीत खूप मोठे पाऊल मानले जात आहे. प्रत्यक्ष कृती करण्याच्या कामांमध्ये हे मॉडेल स्वतःच्या मर्यादा ओलांडण्याच्या घटना एकाऐंशी टक्क्यांपर्यंत कमी करते आणि शॉर्टकट मारून चुकीच्या मार्गाने काम पूर्ण करण्याच्या चुका बारा पटींनी कमी करते. जर एखादे काम अशक्य असेल किंवा त्याला परवानगी नसेल, तर ते सुरक्षेचे नियम मोडण्याची शक्यता खूपच कमी आहे. वैद्यकीय आणि वैज्ञानिक प्रश्नांची उत्तरे देताना ते खऱ्या धोक्यांना आणि योग्य प्रश्नांना अचूकपणे ओळखते. तसेच, विचार प्रक्रियेची पारदर्शकता राखण्यात हे मॉडेल नव्व्याण्णव टक्क्यांहून अधिक यशस्वी ठरले आहे, ज्यामुळे ते वापरकर्त्यांची कोणतीही फसवणूक करत नाही हे सिद्ध होते.

जेमिनी-४ हायड्रोजन हे केवळ एक नवीन सॉफ्टवेअर किंवा कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे मॉडेल नाहीये, तर तो एक असा आभासी जादुगार आहे जो माणसाचा विचार करण्याचा, काम करण्याचा आणि मोठ्या समस्या सोडवण्याचा वेळ व पैसा या दोन्ही गोष्टी मोठ्या प्रमाणावर वाचवणार आहे. गुगलने हे प्रगत मॉडेल जगभरातील विकासकांसाठी एआय स्टुडिओमध्ये, उद्योगांसाठी जेमिनी फॉर बिझनेसच्या माध्यमातून आणि सर्वसामान्य नागरिकांसाठी जेमिनी ॲप आणि गुगल सर्चमध्ये आजपासूनच उपलब्ध करून दिले आहे. येणाऱ्या काळात कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वेग मानवाच्या आयुष्यातील प्रत्येक गोष्टीला कसा स्पर्श करेल आणि मानवी कार्यक्षमता कशी वाढवेल, याचा हा एक भव्य आणि जिवंत अनुभव आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#AI #ArtificialIntelligence #Gemini

भाषेचा गुंता आणि मराठी तरुणांचा हरवलेला आत्मविश्वास

अनेक राष्ट्रीय संस्थांमध्ये आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स सारख्या आधुनिक विषयावर प्रशिक्षण देत असताना, मला एक चित्र नेहमी पाहायला मिळते. विद्येचे माहेरघर असलेल्या पुण्यामध्ये, नोकरीच्या आणि उज्ज्वल भविष्याच्या शोधात देशाच्या कानाकोपऱ्यातून असंख्य विद्यार्थी शिक्षणासाठी दाखल झालेले असतात. साहजिकच, या विद्यार्थी वर्गामध्ये महाराष्ट्राच्या विविध भागांतून आलेल्या आपल्या मराठी मुलांचा टक्का लक्षणीय असतो. वर्गात संपूर्ण भारतातून आलेले विद्यार्थी असल्यामुळे, सर्वांना एकाच सूत्रात बांधून शिकवण्यासाठी संवादाचे मुख्य माध्यम म्हणून इंग्रजी भाषेचाच आधार घ्यावा लागतो. आजमितीला भारतात अशी कोणतीही शाळा नाही जिथे इंग्रजी शिकवली जात नाही, आणि तंत्रज्ञानाच्या या जागतिक प्रवाहात टिकून राहण्यासाठी ही आंतरराष्ट्रीय भाषा सर्वांनाच अवगत असणे गरजेचे असते.

प्रशिक्षणाच्या दरम्यान जेव्हा या मुलांशी प्रत्यक्ष संवाद साधण्याचा योग येतो, तेव्हा एक खेदजनक बाब प्रकर्षाने जाणवते. ती म्हणजे, आपली मराठी मुले इंग्रजीतून बोलण्यास स्पष्टपणे टाळाटाळ करताना दिसतात. इंग्रजीला पर्याय म्हणून ते अत्यंत सहजपणे हिंदी भाषेचा आधार घेतात. एकीकडे उत्तर भारतातील मुले त्यांच्या स्थानिक हिंदीतून बिनधास्तपणे आणि आत्मविश्वासाने संवाद साधतात. तर दुसरीकडे, दक्षिण भारतातील मुले इंग्रजीला अजिबात सोडत नाहीत; त्यांचा सर्व संवाद केवळ आणि केवळ इंग्रजीतूनच चालतो. या तुलनेत, आपल्या मराठी मुलांची ती खास 'आंतरराष्ट्रीय हिंदी' आणि त्यांचा इंग्रजी बोलण्यातील न्यूनगंड लगेच उघडा पडतो.

या भाषिक न्यूनगंडाचा सर्वात मोठा आणि थेट फटका या मुलांना 'कॅम्पस प्लेसमेंट'च्या आणि प्रत्यक्ष नोकरीच्या मुलाखतींच्या वेळी बसतो. संवादाच्या या महत्त्वाच्या टप्प्यावर आपली मराठी मुले संवाद कौशल्याअभावी मागे पडतात आणि इतर भाषक मुले सहजपणे त्यांच्या पुढे बाजी मारून जातात. दुर्दैवाची गोष्ट म्हणजे, महाराष्ट्रात अगदी इंग्रजी माध्यमातून शिक्षण घेतलेली मुलेदेखील प्रत्यक्ष संवादात इंग्रजीतून बोलण्याचे कष्ट घेत नाहीत, हे एक विदारक सत्य आहे. प्रत्येक ठिकाणी स्वतःच्या माथी हिंदी भाषा मारून घेण्याची ही सवय त्यांच्या मुळावर येते. पुढे जाऊन, "आम्हाला इंग्रजी येत नाही" या भीतीतून हीच पिढी स्वतःच्या मुलांना इंग्रजी माध्यमाच्या शाळांमध्ये दाखल करते. परंतु, घरात आणि बाहेर संवादासाठी पुन्हा हिंदीचाच वापर होत असल्याने, ती पुढची पिढीही इंग्रजी शाळेत जाऊन हिंदीतूनच शिकते आणि इंग्रजी येत नसल्याची बोंब मारत राहते. हे एक दुष्टचक्र बनले असून ते अव्याहतपणे असेच चालू राहते.

थोडक्यात सांगायचे तर, दुसऱ्यांची भाषा अकारण आपल्या माथी मारून घेऊन आपण स्वतःचे किती मोठे आणि न भरून येणारे व्यावसायिक नुकसान करत आहोत, हे दुर्दैवाने आजच्या तरुण पिढीच्या लक्षात येत नाही. आपल्याला व्यवहारापुरती माहीत असलेली भाषा आपण आपल्या मातृभाषेच्या आणि जागतिक व्यवहाराच्या इंग्रजी भाषेच्याही वर नेऊन ठेवली आहे. जोपर्यंत तुम्ही एखादी भाषा संवादात आणत नाही, ती प्रत्यक्षात बोलण्याचा प्रयत्न करत नाही, तोपर्यंत ती भाषा तुम्हाला अवगत कशी होणार? हा एक मूलभूत आणि प्रत्येकाने आत्मपरीक्षण करायला लावणारा प्रश्न आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #हिंदी #इंग्रजी #भाषा 

Saturday, November 14, 2026

मृत्यूच्या छायेतून पुन्हा बहरलेला निसर्गाचा धडा

दोन-तीन महिन्यांपूर्वी आणून कुंडीत लावलेले मोगऱ्याचे ते छोटे आणि कोवळे रोपटे बहरण्याऐवजी अचानक एका अनपेक्षित संकटात सापडले. त्याच्या हिरव्यागार पानांवर आणि कोवळ्या फांद्यांवर पांढऱ्या रंगाचा बुरशीजन्य बुरा (रोग) वेगाने पसरू लागला होता. या रोगाचा वाढता प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी आणि रोपट्याला वाचवण्यासाठी मी त्यावर विविध औषधांची फवारणी देखील केली, परंतु त्याचा काहीही सकारात्मक परिणाम झाला नाही. रोगाचा विळखा इतका घट्ट होता की, हळूहळू त्या रोपट्याला कळ्या आणि फुले येणे पूर्णपणे बंद झाले. एवढेच नव्हे, तर त्याची हिरवीगार पानेही निस्तेज होऊन एकामागून एक गळून पडू लागली.
पाहता पाहता काही दिवसांतच ते रोपटे पार कोमेजून गेले. त्याच्या फांद्या निष्प्राण आणि सुकल्यासारख्या दिसू लागल्या. आता हे रोपटे पूर्णपणे जळून जाणार आणि आपल्या बागेतील त्याचे अस्तित्व कायमचे संपणार, असेच मला वाटू लागले होते. मी त्याच्या जगण्याची आशा जवळजवळ सोडूनच दिली होती. परंतु, निसर्गाची किमया आणि जगण्याची ओढ काही औरच असते! ते रोपटे पार वाळून गेले असे वाटत असतानाच, एका सकाळी त्याच्या खोडापाशी मातीतून एका नव्या, टवटवीत आणि हिरव्यागार कोंबाने अचानक जन्म घेतल्याचे मला दिसले. त्या जुन्या खोडाच्या दोन्ही बाजूंनी जोमाने नवी पालवी फुटू लागली होती आणि एका नव्या, निरोगी रोपट्याने वेगाने आकार घेण्यास सुरुवात केली होती.


एका अर्थाने, मोगऱ्याच्या त्या इवल्याशा रोपाने मृत्यूच्या छायेत जाऊनही आपली जगण्याची प्रबळ जिद्द अजिबात सोडली नव्हती. कोणत्याही कठीण आणि प्रतिकूल परिस्थितीत तग धरून राहायचे आणि पुन्हा नव्याने उभे राहायचे, हा त्याचा निसर्गदत्त अढळ निर्धार खरोखरच थक्क करणारा होता. पाहता पाहता पुढील काही दिवसांतच ते कोमेजलेले रोप पुन्हा एकदा नव्या हिरवाईने आणि नव्या उमेदीने बहरू लागले. जुनी, रोगट आणि सुकलेली पाने कायमची गळून पडली आणि त्या जागी नव्या, तजेलदार पानांनी आपले साम्राज्य निर्माण केले. अस्मानी संकटांपुढे कधीही हार न मानता खंबीरपणे उभे राहण्याची आणि राखेतून पुन्हा फिनिक्स पक्ष्यासारखी भरारी घेण्याची एक  अमूल्य आणि प्रेरणादायी शिकवणच निसर्गाने या मोगऱ्याच्या रूपाने मला दिली होती.

--- तुषार भ. कुटे 

Friday, November 13, 2026

फ्रायडे द थर्टीन

पाश्चिमात्य देशांमध्ये आणि एकूणच जागतिक संस्कृतीमध्ये 'फ्रायडे द थर्टीन' म्हणजेच कोणत्याही महिन्याची तेरा तारीख आणि शुक्रवारचा दिवस हा अत्यंत अशुभ मानला जातो. या विशिष्ट दिवसाभोवती अनेक अंधश्रद्धा, समज-गैरसमज आणि भयकथा गुंफलेल्या आहेत. लोक या दिवशी नवीन कामे सुरू करणे किंवा महत्त्वाचे निर्णय घेणे जाणीवपूर्वक टाळतात. पण, याच अंधश्रद्धेचे एका खऱ्याखुऱ्या डिजिटल दहशतवादामध्ये रूपांतर झाले, जेव्हा ऐंशीच्या दशकाच्या उत्तरार्धात संगणक विश्वात एका अत्यंत विनाशकारी संगणक विषाणूने (कॉम्प्युटर व्हायरस) प्रवेश केला. या कुप्रसिद्ध विषाणूचे नाव होते 'फ्रायडे द थर्टीन'. हा असा काळ होता जेव्हा संगणक नुकतेच मोठी कार्यालये, बँका आणि काही प्रमाणात घरांमध्ये आपले बस्तान बसवू लागले होते. तंत्रज्ञान आजच्याइतके प्रगत नव्हते आणि सायबर सुरक्षेची संकल्पनाही पूर्णपणे बाल्यावस्थेत होती. अशा असुरक्षित काळात या 'फ्रायडे द थर्टीन' विषाणूने संगणक वापरकर्त्यांच्या मनात जी प्रचंड दहशत निर्माण केली होती, ती आजच्या पिढीला कदाचित कल्पनेपलीकडची वाटू शकेल. तंत्रज्ञानाच्या इतिहासात या विषाणूला एक रंजक, पण तितकेच धोकादायक आणि विध्वंसक प्रकरण मानले जाते. या विषाणूने केवळ संगणकांचे नुकसान केले नाही, तर माणसांच्या मानसिकतेवरही मोठा आघात केला होता.


या भयानक विषाणूचा शोध पहिल्यांदा इस्रायलमधील जेरुसलेम शहरात लागला. ऑक्टोबर १९८७ मध्ये जेरुसलेमच्या प्रसिद्ध हिब्रू विद्यापीठामध्ये या विषाणूची लागण झालेले पहिले काही संगणक आढळून आले. याच कारणामुळे तांत्रिक परिभाषेत या विषाणूला मूळतः 'जेरुसलेम व्हायरस' असे नाव देण्यात आले होते. परंतु, त्याच्या काम करण्याच्या विशिष्ट आणि भयंकर पद्धतीमुळे जगभरातील सामान्य वापरकर्ते आणि प्रसारमाध्यमांमध्ये तो 'फ्रायडे द थर्टीन' या नावानेच अधिक ओळखला जाऊ लागला. त्या काळात आजच्यासारखे इंटरनेट, वाय-फाय किंवा पेन ड्राईव्हचे जाळे नव्हते. बहुतांश संगणक 'एमएस-डॉस' (MS-DOS) या मायक्रोसॉफ्टच्या जुन्या आणि पूर्णपणे कमांड-आधारित कार्यप्रणालीवर (ऑपरेटिंग सिस्टमवर) चालायचे. माहितीची देवाणघेवाण करण्यासाठी ५.२५ इंच किंवा ३.५ इंचाच्या 'फ्लॉपी डिस्क'चा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जायचा. याच फ्लॉपी डिस्क्स या विषाणूच्या प्रसाराचे मुख्य माध्यम बनल्या. जेव्हा एखादी संक्रमित फ्लॉपी डिस्क निरोगी संगणकात घातली जायची आणि त्यातील फाईल उघडली जायची, तेव्हा हा विषाणू अतिशय गुपचूपपणे त्या नवीन संगणकात प्रवेश करायचा. आजच्यासारखे एका सेकंदात जगभरात पसरणारे व्हायरस तेव्हा नव्हते, पण तरीही केवळ फ्लॉपी डिस्कच्या माध्यमातून या विषाणूने जगभरातील अनेक देश पादाक्रांत केले होते.

या विषाणूचे कार्य अतिशय लपून-छपून आणि हुशारीने चालायचे. तो एखाद्या चोरट्यासारखा संगणकाच्या मुख्य मेमरीमध्ये (RAM) जाऊन बसायचा. एकदा का हा विषाणू संगणकाच्या मेमरीमध्ये सक्रिय झाला की, त्यानंतर वापरकर्ता जे जे प्रोग्रॅम उघडायचा, त्या प्रत्येक प्रोग्रॅमच्या फाईलमध्ये हा विषाणू स्वतःची एक प्रत तयार करून चिकटवून द्यायचा. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, तो स्वतःला सतत वाढवत राहायचा. इतर सामान्य दिवशी हा विषाणू संगणकाचे कोणतेही थेट आणि मोठे नुकसान करत नसे. त्यामुळे वापरकर्त्याला आपला संगणक आजारी पडला आहे याची साधी भणकही लागत नसे. पण या विषाणूमुळे फाईल्सचा आकार सतत वाढत जायचा. एकाच फाईलमध्ये विषाणू पुन्हा पुन्हा स्वतःला जोडत गेल्यामुळे फाईल अनावश्यकपणे मोठी व्हायची आणि पर्यायाने संगणकाचा काम करण्याचा वेग खूपच मंदावायचा. अनेकदा संगणकाची स्क्रीन अचानक काळी पडायची किंवा कीबोर्डवर टाईप केलेले शब्द स्क्रीनवर संथ गतीने उमटायचे. या विशिष्ट लक्षणांवरून जाणकार लोक ओळखायचे की त्यांच्या संगणकाला जेरुसलेम किंवा फ्रायडे द थर्टीन विषाणूची लागण झाली आहे.

मात्र, या विषाणूचा खरा रौद्र अवतार तेव्हा पाहायला मिळायचा, जेव्हा संगणकाच्या अंतर्गत कॅलेंडरमध्ये १३ तारीख आणि शुक्रवार असा योग जुळून यायचा. या विषाणूच्या प्रोग्रॅमिंगमध्ये एक 'लॉजिक बॉम्ब' लपवलेला होता, जो केवळ आणि केवळ महिन्याच्या १३ तारखेला जर शुक्रवार असेल, तरच फुटायचा. या अशुभ दिवशी विषाणूची कार्यपद्धती पूर्णपणे बदलून जायची. एरवी फक्त फाईल्सचा आकार वाढवणारा हा विषाणू १३ तारखेच्या शुक्रवारी अचानक विध्वंसक बनायचा. या दिवशी वापरकर्त्याने आपल्या संगणकावर कोणताही संक्रमित प्रोग्रॅम किंवा सॉफ्टवेअर उघडण्याचा प्रयत्न केल्यास, हा विषाणू त्या प्रोग्रॅमला उघडू देण्याऐवजी ती संपूर्ण फाईलच संगणकातून कायमची नष्ट (डिलीट) करून टाकायचा. म्हणजेच, तुम्ही कामासाठी जो प्रोग्रॅम वापरायला जाल, तो प्रोग्रॅम कायमचा नाहीसा व्हायचा. यामुळे हजारो लोकांचे महत्त्वाचे सॉफ्टवेअर्स, कामाचे प्रोग्रॅम्स आणि डेटा एका झटक्यात नष्ट व्हायचा. सर्वात मोठी अडचण ही होती की त्या काळात नष्ट झालेला डेटा परत मिळवण्याचे (डेटा रिकव्हरी) कोणतेही प्रगत मार्ग उपलब्ध नव्हते. त्यामुळे एकदा का फाईल गेली, की ती कायमचीच गेली असे मानले जायचे.

या विषाणूची दहशत इतकी भयानक होती की १९८० आणि १९९० च्या दशकात जगभरातील अनेक मोठमोठ्या कंपन्या, बँका, विद्यापीठे आणि सरकारी कार्यालये दहशतीखाली वावरत असत. जेव्हा जेव्हा कॅलेंडरमध्ये फ्रायडे द थर्टीन जवळ यायचा, तेव्हा तंत्रज्ञान विश्वात एकच हाहाकार उडायचा. अनेक कंपन्यांचे मालक आणि सिस्टीम ॲडमिनिस्ट्रेटर्स सुरक्षेचा उपाय म्हणून १३ तारखेच्या शुक्रवारी आपले सर्व संगणक पूर्णपणे बंद ठेवणेच पसंत करत असत. "काम बुडाले तरी चालेल, पण संगणकातील बहुमूल्य डेटा आणि प्रोग्रॅम्स नष्ट होता कामा नयेत," अशी त्यांची भूमिका असायची. काही हुशार तंत्रज्ञ लोकांनी यावर एक तात्पुरता उपाय शोधून काढला होता. ते १३ तारखेच्या आदल्या दिवशीच संगणकाची तारीख मॅन्युअली बदलून थेट १४ तारीख करून टाकायचे, जेणेकरून विषाणूला शुक्रवार आणि १३ तारीख असा ट्रिगर मिळणारच नाही आणि तो सुप्तावस्थेतच राहील. हा एक साधा पण प्रभावी उपाय होता, ज्याने अनेकांचे संगणक वाचवले. पण यावरूनच या विषाणूने खऱ्या अर्थाने संपूर्ण कॉर्पोरेट जगाला कसे वेठीस धरले होते, याची प्रचिती येते.

प्रत्येक संकटातून एक नवीन संधी निर्माण होते, असे म्हटले जाते. फ्रायडे द थर्टीन या विषाणूनेही संगणक सुरक्षेच्या क्षेत्रात एका मोठ्या क्रांतीची बीजे रोवली. या विषाणूच्या हल्ल्यांनंतरच जगभरातील तंत्रज्ञान क्षेत्रातील तज्ज्ञांना संगणक सुरक्षेचे गांभीर्य खऱ्या अर्थाने समजले. यातूनच 'अँटीव्हायरस' (विषाणूरोधक) सॉफ्टवेअरच्या कल्पनेने मूळ धरले. तोपर्यंत लोकांना अँटीव्हायरस काय असतो आणि त्याची गरज काय, हे फारसे माहीत नव्हते. पण या विषाणूने लोकांना अँटीव्हायरस खरेदी करण्यासाठी आणि आपले संगणक सुरक्षित ठेवण्यासाठी प्रवृत्त केले. एका अर्थाने, आजचा अब्जावधी डॉलर्सचा सायबर सुरक्षा आणि अँटीव्हायरस उद्योग उभा राहण्यामागे या विषाणूने निर्माण केलेली भीती हे एक मोठे कारण होते. अनेक संशोधकांनी या विषाणूला कसे ओळखावे आणि त्याला संगणकातून कसे काढून टाकावे, यावर सखोल अभ्यास करून पहिली काही व्यावसायिक अँटीव्हायरस सॉफ्टवेअर्स बाजारात आणली आणि सुरक्षेच्या एका नव्या पर्वाची सुरुवात झाली.

काळ पुढे सरकत गेला तसतसे संगणक तंत्रज्ञान अतिशय वेगाने प्रगत झाले. मायक्रोसॉफ्टने 'एमएस-डॉस' या जुन्या प्रणालीची जागा 'विंडोज' या नवीन आणि अधिक सुरक्षित ग्राफिकल प्रणालीने घेतली. फ्लॉपी डिस्क्स इतिहासजमा झाल्या आणि सीडी, पेन ड्राईव्ह व नंतर इंटरनेटचा काळ आला. या बदलत्या तंत्रज्ञानामुळे आणि जुन्या ऑपरेटिंग सिस्टीमचा वापर थांबल्यामुळे फ्रायडे द थर्टीन या जुन्या विषाणूचा प्रभाव आपोआपच संपुष्टात आला. आजच्या आधुनिक विंडोज, ॲपलच्या मॅक किंवा लिनक्ससारख्या प्रगत आणि अत्यंत सुरक्षित कार्यप्रणालींवर हा जुना विषाणू अजिबात काम करू शकत नाही. त्यामुळे आजच्या तारखेला या विषाणूची कोणतीही प्रत्यक्ष भीती उरलेली नाही. तो आता फक्त सायबर सुरक्षेच्या इतिहासातील एक विस्मयकारक अध्याय बनून राहिला आहे. असे असले तरी, डिजिटल विश्वाच्या सुरुवातीच्या काळात या विषाणूने जी दहशत निर्माण केली होती, ती कधीही विसरता येण्यासारखी नाही. या विषाणूने तंत्रज्ञान विश्वाला एक महत्त्वाचा धडा शिकवला की, संगणक जितके उपयोगी आणि शक्तिशाली आहेत, तितकेच ते असुरक्षित आणि धोक्याचेही असू शकतात. 'फ्रायडे द थर्टीन' हा फक्त एक विषाणू नव्हता, तर ती डिजिटल युगाची पहिली मोठी धोक्याची घंटा होती, जिने आजच्या प्रगत आणि गुंतागुंतीच्या सायबर सुरक्षेचा भक्कम पाया रचला.

--- तुषार भ. कुटे 

#संगणक #विषाणू #तंत्रज्ञान

Thursday, November 12, 2026

कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे गृहपाठाचे मूल्य संपले?

कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा शिक्षण क्षेत्रातील प्रवेश हा एकाच वेळी मोठा आधार आणि मोठे आव्हान बनला आहे. आता तर परिस्थिती इतकी गुंतागुंतीची झाली आहे की, जगभरातील सर्वात कठीण मानले जाणारे गणिताचे प्रश्न सोडवणाऱ्या एका प्रख्यात प्राध्यापकाने चक्क विद्यार्थ्यांचा गृहपाठ तपासणेच बंद केले आहे. युनिव्हर्सिटी ऑफ कॅलिफोर्निया, बर्कलेमधील गणिताचे प्रतिष्ठित आणि गणितातील नोबेल मानला जाणारा सर्वोच्च सन्मान 'फिल्ड्स मेडल' विजेते प्राध्यापक रिचर्ड बोर्चर्ड्स यांनी ऑक्टोबर २०२६ मध्ये हा ऐतिहासिक व विचार करायला लावणारा निर्णय घेतला आहे. एआयच्या वाढत्या वापरामुळे विद्यार्थ्यांनी दिलेला गृहपाठ खरोखरच त्यांनी स्वतः केला आहे की यंत्राने, हे ओळखणे आता अशक्य झाल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.


प्राध्यापक बोर्चर्ड्स यांनी आता केवळ अशा परीक्षांवर विसंबून राहण्याचा निर्णय घेतला आहे, जिथे विद्यार्थ्यांवर थेट पर्यवेक्षण असते आणि त्यांना कोणत्याही इलेक्ट्रॉनिक उपकरणाचा वापर करता येत नाही. त्यांच्या या निर्णयामुळे जगभरातील शिक्षण व्यवस्थेसमोरील एक गंभीर प्रश्न निर्माण झाला आहे. अनेक पिढ्यांपासून गृहपाठ हे विद्यार्थ्यांना सराव करण्यासाठी, त्यांची समज वाढवण्यासाठी आणि त्यांनी काय शिकले आहे हे सिद्ध करण्यासाठी वापरले जाणारे सर्वात महत्त्वाचे साधन होते. पण आज जेव्हा एखादा विद्यार्थी गुंतागुंतीचे गणिताचे समीकरण किंवा प्रश्न एआय टूलमध्ये टाकतो, तेव्हा त्याला केवळ काही सेकंदांत संपूर्ण आणि अचूक उत्तर मिळते. गृहपाठ तर पूर्ण होतो आणि उत्तरही बरोबर असते, पण त्यातून विद्यार्थ्याने खरोखरच काही शिकले का? हा प्रश्न आजच्या काळात सर्वच शिक्षकांना सतावत आहे.

सध्याची एआय टूल्स गणिताची समीकरणे सोडवू शकतात, निबंध लिहू शकतात, पुस्तकांचा सारांश काढू शकतात आणि विज्ञान व इतिहासातील अवघड प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे देऊ शकतात. जर या टूल्सचा योग्य प्रकारे वापर केला, तर ती विद्यार्थ्यांना समजण्यास कठीण असलेला विषय सोपा करून सांगण्यासाठी नक्कीच मौल्यवान ठरू शकतात. पण 'प्रश्न समजून घेण्यासाठी एआयची मदत घेणे' आणि 'स्वतः प्रश्न सोडवणे टाळण्यासाठी एआयचा वापर करणे' या दोन गोष्टींमध्ये खूप मोठा फरक आहे.

गृहपाठाचा मुख्य उद्देश कधीच केवळ 'बरोबर उत्तर' शोधून काढणे हा नव्हता; तर त्या उत्तरापर्यंत पोहोचण्यासाठी लागणारे ज्ञान आणि कौशल्ये विकसित करणे हा होता. विद्यार्थ्याने कठीण प्रश्नांशी स्वतः झगडणे, चुका करणे, गोंधळून जाणे आणि मग ती चूक ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे, ही शिकण्याच्या प्रक्रियेची सर्वात महत्त्वाची पायरी असते. पण जर विद्यार्थ्यांना त्यांच्या अभ्यासातील सर्व कठीण भाग एआयने पूर्ण करून देण्याची सवय लागली, तर ते खऱ्या आयुष्यात किंवा परीक्षेत स्वतंत्रपणे विचार कसा करणार? जेव्हा मदतीसाठी कोणताही चॅटबॉट उपलब्ध नसेल, तेव्हा ते पुढील पाऊल कसे टाकणार?

प्राध्यापक बोर्चर्ड्स यांचे म्हणणे हे नाहीये की विद्यार्थ्यांनी वर्गाबाहेर गणिताचा सराव करणे थांबवावे. त्यांचा मुख्य मुद्दा हा आहे की, जेव्हा एखादे काम कोणी पूर्ण केले आहे याची खात्री शिक्षक करू शकत नाहीत, तेव्हा त्या गृहपाठाला मिळालेल्या गुणांवर विश्वास तरी कसा ठेवायचा? या निर्णयाचे पडसाद केवळ विद्यापीठांपुरते मर्यादित नसून, प्राथमिक ते उच्च माध्यमिक स्तरावरील सर्वच शाळांमध्ये उमटत आहेत. जेव्हा एखादे ॲप गणिताचा प्रश्न क्षणात सोडवते किंवा संपूर्ण निबंध लिहून देते, तेव्हा शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांच्या विचारक्षमतेचे मूल्यमापन कसे करायचे? हा प्रश्न आज शिक्षण क्षेत्राला भेडसावत आहे.

या गुंतागुंतीच्या प्रश्नावर 'तंत्रज्ञान पूर्णपणे नाकारणे' हा नक्कीच उपाय असू शकत नाही. त्याऐवजी, आपण विद्यार्थ्यांचे 'मूल्यमापन' कसे करतो, या पद्धतीचाच मुळापासून पुनर्विचार करण्याची वेळ आता आली आहे. शिक्षणात आता विद्यार्थ्यांना त्यांचे तर्क आणि विचार प्रक्रिया समजावून सांगण्याच्या अधिक संधी दिल्या पाहिजेत. वर्गातील चर्चा आणि थेट पर्यवेक्षणाखालील परीक्षांवर जास्त भर द्यावा लागेल. 'फक्त अचूक उत्तर' देण्यापेक्षा, त्या 'उत्तरापर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया' समजून घेण्यावर अधिक लक्ष केंद्रित करावे लागेल.

तंत्रज्ञान भविष्यात आणखी प्रगत होणार आहे आणि एआयची क्षमता आजच्यापेक्षा कैकपटींनी वाढणार आहे. आजच्या पिढीकडे अशी अनेक शक्तिशाली साधने आहेत, ज्यांची आधीच्या पिढ्यांनी केवळ कल्पनाच केली असेल. पण एका गोष्टीला कधीही तडजोड नसावी – शिक्षणाने विद्यार्थ्यांची स्वतः विचार करण्याची, तर्क लढवण्याची आणि स्वतंत्रपणे समस्या सोडवण्याची क्षमता विकसित केली पाहिजे; केवळ अचूक उत्तरे निर्माण करण्याची नाही. जेव्हा 'फिल्ड्स मेडल' जिंकणारा जगातील एक सर्वोत्तम गणितज्ञ असा निर्णय घेतो की, "ज्ञान मोजण्यासाठी गृहपाठ आता एक विश्वासार्ह मार्ग राहिलेला नाही," तेव्हा शाळा आणि विद्यापीठांनी विद्यार्थ्यांच्या मूल्यमापनाच्या पद्धतींवर आता खऱ्या अर्थाने एक मोठी आणि जागतिक चर्चा करण्याची वेळ आली आहे, हे नक्की!

--- तुषार भ. कुटे 

#AI #ArtificialIntelligence #Education