सध्याच्या स्पर्धात्मक आणि वेगाने बदलणाऱ्या जगात नोकरी शोधणे हे एक कठीण, मानसिक कसोटी पाहणारे आणि थकवणारे काम बनले आहे. या कठीण प्रक्रियेत उमेदवारांना आता कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या रूपाने एक मोठा आधार मिळाला आहे. स्वतःचा रेझ्युमे (CV) तयार करणे, कव्हर लेटर लिहिणे किंवा अगदी ऑनलाईन मुलाखतीची तयारी करणे, या सर्व गोष्टींसाठी आजचे तरुण आणि पदवीधर विद्यार्थी चॅटजीपीटीसारख्या एआय साधनांचा वापर करू लागले आहेत. अनेक कंपन्या आणि नोकरभरती करणारे अधिकारी उमेदवारांच्या या एआय वापराकडे एका विशिष्ट मर्यादेपर्यंत सकारात्मक दृष्टिकोनातून पाहत आहेत. परंतु, यातून आता एक गुंतागुंतीचा नैतिक प्रश्न निर्माण झाला आहे. एआयचा वापर करून मदत घेणे आणि एआयचा वापर करून सरळसरळ फसवणूक करणे, यातील सीमारेषा नेमकी कुठे संपते? याच कळीच्या मुद्द्यावर नुकत्याच समोर आलेल्या एका सविस्तर अहवालातून नोकरभरतीच्या जगातील एक वेगळे वास्तव समोर आले आहे.
या समस्येची पाळेमुळे समजून घेण्यासाठी टॉम नावाच्या एका बावीस वर्षीय तरुणाचे उदाहरण बोलके आहे. टॉमने गेल्या वर्षी भूगोल विषयात आपली पदवी पूर्ण केली. त्यानंतर नोकरी मिळवण्यासाठी त्याने तब्बल दोनशेपेक्षा जास्त कंपन्यांमध्ये अर्ज केले. इतक्या मोठ्या संघर्षानंतर गेल्या महिन्यात त्याला एका रेस्टॉरंट मॅनेजरची नोकरी मिळाली. टॉमच्या मते, दोनशे ठिकाणी अर्ज करण्याची ही संपूर्ण प्रक्रिया थकवणारी आणि नैराश्य आणणारी होती. अनेकदा कंपन्यांकडून अर्जावर कोणतेही उत्तर किंवा प्रतिक्रियाही मिळत नसे. टॉमने प्रामाणिकपणे कबूल केले की, जर त्याने कृत्रिम बुद्धिमत्तेची मदत घेतली नसती, तर तो या कठीण प्रक्रियेतून कधीही बाहेर पडू शकला नसता. कंपन्यांची अशी अपेक्षा असते की उमेदवाराने प्रत्येक अर्जासाठी आपले सर्वोत्तम योगदान दिले पाहिजे, परंतु जेव्हा एखादा बेरोजगार तरुण दिवसाला दहा ते वीस वेगवेगळ्या नोकऱ्यांसाठी अर्ज करत असतो, तेव्हा प्रत्येक अर्जासाठी नव्याने तेवढीच मेहनत घेणे मानवी क्षमतेच्या पलीकडचे असते. याच ठिकाणी एआय उमेदवारांसाठी एका संजीवनीसारखे काम करते.
या संपूर्ण प्रक्रियेत कॉर्पोरेट कंपन्यांचा एक मोठा 'दुटप्पीपणा' देखील टॉमने उघड केला आहे. अनेक कंपन्या उमेदवारांना सक्त ताकीद देतात की त्यांनी नोकरीच्या अर्जासाठी एआयचा वापर करू नये. परंतु, याच कंपन्या स्वतःकडे आलेल्या हजारो अर्जांची छाननी करण्यासाठी आणि योग्य उमेदवार निवडण्यासाठी स्वतः एआय सॉफ्टवेअरचा सर्रास वापर करत असतात. टॉमने मुलाखतीत किंवा ऑनलाईन चाचणीत कधीही एआयचा वापर करून फसवणूक केली नाही, परंतु त्याने आपला सीव्ही अधिक आकर्षक बनवण्यासाठी आणि कव्हर लेटरमध्ये योग्य 'बझवर्ड्स' (विशिष्ट आणि प्रभावी शब्द) टाकण्यासाठी एआयची मदत नक्कीच घेतली. कारण, जर उमेदवाराच्या सीव्हीमध्ये हे विशिष्ट शब्द नसतील, तर कंपनीचे एआय स्क्रीनिंग सॉफ्टवेअर तो अर्ज पहिल्याच टप्प्यात बाद करून टाकते. टॉमच्या मते, हा एक विचित्र असा तारेवरचा कसरत करण्याचा प्रकार आहे. जर तुम्ही एआयचा खूप जास्त वापर केला, तर तुमचा अर्ज एखाद्या यंत्राने लिहिल्यासारखा वाटतो आणि त्यात मानवी स्पर्श उरत नाही. पण जर तुम्ही एआयच्या भाषेचा आणि शब्दांचा अजिबात वापर केला नाही, तर कंपनीचे स्वयंचलित एआय स्क्रीनिंग तुम्हाला सहज नाकारून पुढे निघून जाते.
उमेदवारांच्या या एआय वापरामुळे नोकरभरतीच्या क्षेत्रात नेमके काय बदल होत आहेत, हे तपासण्यासाठी 'इन्स्टिट्यूट ऑफ स्टुडंट एम्प्लॉयर्स' (ISE) या संस्थेने ब्रिटनमधील तब्बल १५५ सर्वात मोठ्या कंपन्यांचे नुकतेच एक मोठे सर्वेक्षण केले. या सर्वेक्षणातून असे दिसून आले आहे की, कंपन्या आता नोकरभरतीच्या काही टप्प्यांवर उमेदवारांच्या एआय वापराबाबत अधिक स्वीकारार्ह दृष्टिकोन बाळगू लागल्या आहेत. विशेषतः सीव्ही आणि कव्हर लेटर लिहिण्यासाठी एआयचा वापर करणे कंपन्यांना आता बऱ्यापैकी मान्य झाले आहे. परंतु, याच सर्वेक्षणात एक अत्यंत धक्कादायक बाबही समोर आली आहे. तब्बल ९२ टक्के कंपन्यांनी असे नोंदवले आहे की त्यांना नोकरभरतीच्या प्रक्रियेत एआयच्या गैरवापराचा किंवा फसवणुकीचा थेट सामना करावा लागला आहे. गेल्या वर्षी हा आकडा ८५ टक्के इतका होता. या गैरवापरामध्ये प्रामुख्याने ऑनलाईन व्हिडिओ मुलाखतीदरम्यान एआयचा 'रिअल-टाईम असिस्टंट' म्हणून वापर करणे, किंवा ऑनलाईन तांत्रिक चाचण्या (Online assessments) एआयच्या मदतीने सोडवणे यांसारख्या गंभीर फसवणुकीच्या प्रकारांचा समावेश आहे.
या तंत्रज्ञानामुळे नोकरी शोधण्याच्या पद्धतीत एक धोकादायक कल निर्माण झाला आहे, ज्याला उद्योग क्षेत्रात 'स्प्रे अँड प्रे' (Spray and pray) असे म्हटले जाते. याचा अर्थ असा की, एआयच्या मदतीने एकाच वेळी शेकडो किंवा हजारो कंपन्यांमध्ये अंधाधुंद अर्ज पाठवणे आणि त्यापैकी एखादी तरी नोकरी मिळेल अशी प्रार्थना करणे. 'आयएसई'चे मुख्य कार्यकारी अधिकारी स्टीफन इशरवुड यांच्या मते, या 'स्प्रे अँड प्रे' तंत्रामुळे नोकरीच्या बाजारात आधीच असलेली प्रचंड मोठी स्पर्धा आता अधिकच तीव्र झाली आहे आणि त्याचा थेट मानसिक ताण विद्यार्थ्यांवर येत आहे. आजच्या घडीला एका पदवीधर उमेदवाराच्या नोकरीसाठी सरासरी १४१ अर्ज येत आहेत, यावरून या स्पर्धेच्या भीषणतेची कल्पना येते.
फ्रान्सच्या 'ईडीएफ' या महाकाय ऊर्जा कंपनीतील सुरुवातीच्या टप्प्यावरील नोकरभरती प्रमुख हॉली मूडी यांनी या संपूर्ण परिस्थितीवर मालक आणि कंपनीच्या दृष्टिकोनातून सविस्तर प्रकाश टाकला आहे. मूडी यांच्या मते, आजचा नोकरीचा बाजार निर्दयी आणि कठीण बनला आहे, त्यामुळे नोकरी मिळवण्यासाठी एआयचा वापर करणाऱ्या पदवीधरांना त्या पूर्णपणे दोष देत नाहीत. परंतु, आता हा वापर एका मोठ्या समस्येत रूपांतरित होत आहे. 'ईडीएफ'ने नुकतीच आपली पदवीधर नोकरभरती योजना सुरू केली होती, परंतु अवघ्या तीन आठवड्यांत त्यांना तब्बल १२,००० अर्ज प्राप्त झाले. गेल्या वर्षीच्या तुलनेत ही १० टक्क्यांची मोठी वाढ होती. अर्जांचा हा प्रचंड महापूर पाहून कंपनीला नाईलाजाने आपली नोकरभरतीची मुदत वेळेआधीच संपवावी लागली. मूडी यांनी सांगितले की या वाढत्या अर्जांमागे एआयचा मोठा वाटा आहे. सर्वात मोठी अडचण ही आहे की आता नोकरभरतीमध्ये 'समान संधीचे मैदान' उरलेले नाही. काही उमेदवार प्रामाणिकपणे स्वतःच्या बुद्धीने सर्व प्रक्रियांना सामोरे जातात, तर काही उमेदवार पहिल्या पायरीपासून ते शेवटच्या मुलाखतीपर्यंत केवळ एआयच्या जीवावर पुढे जाण्याचा प्रयत्न करतात.
उमेदवारांच्या या वाढत्या फसवणुकीला आळा घालण्यासाठी अनेक कंपन्या आता आपली नोकरभरती प्रक्रिया शक्य तितकी 'एआय-प्रूफ' म्हणजेच एआयच्या हस्तक्षेपापासून मुक्त ठेवण्याचा आटोकाट प्रयत्न करत आहेत. 'ईडीएफ'सारख्या कंपन्यांनी आता सुरुवातीलाच सीव्ही वाचणे बंद केले आहे. त्याऐवजी ते आता उमेदवारांच्या प्रत्यक्ष कौशल्यांवर आणि वर्तणुकीवर आधारित चाचण्या घेण्यावर अधिक भर देत आहेत. परंतु, मूडी यांच्या मते, व्हिडिओ मुलाखतींमध्ये अद्यापही अनेक उमेदवार नियम धाब्यावर बसवण्याचा प्रयत्न करतात. अनेकदा असे लक्षात येते की मुलाखतीत वेगवेगळ्या उमेदवारांनी दिलेली उत्तरे अगदी हुबेहूब आणि सारखीच असतात. काही उमेदवार प्रश्न विचारल्यानंतर काही सेकंद जाणीवपूर्वक शांत राहतात, जेणेकरून त्यांच्या स्क्रीनमागे चाललेले एआय सॉफ्टवेअर त्यांना योग्य उत्तर शोधून देईल. जेव्हा ते बोलायला लागतात, तेव्हा ते स्वतःच्या मनाने बोलत नसून एखाद्या रोबोटसारखी समोरची 'स्क्रिप्ट' वाचत आहेत, असे स्पष्टपणे जाणवते. एआयच्या या अशा अनियंत्रित आणि फसव्या वापरामुळे कंपन्यांमध्ये पूर्णपणे अकार्यक्षम आणि अयोग्य कर्मचारी भरती होण्याचा मोठा धोका निर्माण झाला आहे.
एका नव्याने नोकरी लागलेल्या प्रशिक्षणार्थी अकाऊंटंटने स्वतःचे नाव गुप्त ठेवण्याच्या अटीवर बीबीसीला दिलेल्या माहितीतून या समस्येचा आणखी एक मानवी पैलू समोर येतो. या तरुणाने ५० पेक्षा जास्त ठिकाणी अर्ज केले आणि प्रत्येक ठिकाणी एआयची मदत घेतली. परंतु, त्याने या तंत्रज्ञानाचा वापर केवळ कंपनीची माहिती काढण्यासाठी, स्वतःचा सीव्ही सुधारण्यासाठी आणि मुलाखतीची तयारी करण्यासाठी केला. तो स्वतः कधीही चाचणीत फसवणूक करत नाही, पण त्याच्या ओळखीचे अनेक लोक असे करतात हे तो मान्य करतो. जेव्हा एखादा बेरोजगार तरुण १०० पेक्षा जास्त ठिकाणी अर्ज करूनही अपयशी ठरतो, तेव्हा तो हताश आणि निराश होतो. जेव्हा त्याला दिसते की इतर सर्व लोक एआयचा वापर करून फसवणूक करत आहेत आणि नोकऱ्या मिळवत आहेत, तेव्हा त्याच्या प्रामाणिकपणाचा अंत होतो आणि तोही या स्पर्धेत टिकून राहण्यासाठी गैरमार्गाचा अवलंब करण्यास प्रवृत्त होतो.
'ईडीएफ'च्या हॉली मूडी यांनी मांडलेला विचार हा या संपूर्ण तंत्रज्ञान युगाचा खरा धडा आहे. नोकरीच्या अर्जांमध्ये एआयचा वाढता वापर हा कर्मचारी आणि मालक या दोघांसाठीही एक न सुटणारा आणि कायमचा 'नैतिक पेचप्रसंग' बनला आहे. सध्यातरी केवळ १६ टक्के कंपन्या उमेदवारांची छाननी करण्यासाठी एआयचा वापर करत आहेत, पण अर्जांचा वाढता महापूर पाहता निम्म्याहून अधिक कंपन्या लवकरच ही एआय यंत्रणा लागू करण्याच्या तयारीत आहेत. परंतु, तंत्रज्ञान कितीही प्रगत झाले किंवा उमेदवारांनी कितीही आकर्षक सीव्ही बनवले, तरीही कोणत्याही कंपनीला खऱ्या अर्थाने एका जिवंत आणि विचार करू शकणाऱ्या माणसाचीच गरज असते. कंपन्यांना उमेदवारांमध्ये खरेपणा आणि त्यांचे स्वतःचे एक स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व पाहायचे असते. व्यवसायाच्या वाढीसाठी एकाच साच्यात तयार झालेल्या एआय-निर्मित उत्तरांची नाही, तर खऱ्या मानवी 'विचारांच्या विविधतेची' नितांत आवश्यकता असते, हेच यातून अधोरेखित होते.
--- तुषार भ. कुटे
#कृत्रिमबुद्धिमत्ता #ArtificialIntelligence #GenerativeAI #ChatGPT #AI #AIinRecruitment #FutureOfWork #JobSearch #JobSeekers #CareerDevelopment #Recruitment #HiringTrends #AIEthics #ResponsibleAI #AIandJobs #Employment #DigitalTransformation #HumanIntelligence #EthicalAI #मराठीलेखन #तुषारभकुटे
