कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे व्यसन आणि तुमच्या मेंदूचा होणारा विनाश: यातून स्वतःला कसे वाचवावे?

आजच्या आधुनिक आणि वेगाने धावणाऱ्या जगात मानवी जीवन अधिकाधिक तंत्रज्ञानावर अवलंबून राहू लागले आहे. मानवाचे कष्ट कमी करण्यासाठी आणि त्याला सतत गुंतवून ठेवण्यासाठी रोज नवनवीन उत्पादने बाजारात येत आहेत. नुकतेच 'मेटा' तंत्रज्ञान कंपनीने 'म्युज' नावाचे एक नवीन आणि अत्यंत प्रगत कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित वैयक्तिक सहाय्यक बाजारात आणले आहे. हे केवळ एक साधे चॅटबॉट नाही, तर ते माणसाच्या दैनंदिन जीवनातील अनेक गुंतागुंतीची कामे स्वतःहून करू शकते. तुमच्यासाठी महत्त्वाचे फॉर्म भरणे, तुमच्या भेटीगाठींचे आणि कॅलेंडरचे नियोजन करणे, तुमची विविध प्रकारची बिले भरणे आणि अगदी हॉटेल्स किंवा प्रवासाचे रिझर्व्हेशन करणे, अशी सर्व कामे हे एआय टूल एका सेकंदात करू शकते. 'मेटा'ने या उत्पादनाचे वर्णन 'सर्वांसाठी बनवलेला वैयक्तिक सहाय्यक' असे केले आहे. एकीकडे एआय एजंट्सनी सरकारी वेबसाइट्स आणि मोठ्या व्यवसायांच्या प्रणालींमध्ये अनधिकृत घुसखोरी केल्याच्या बातम्या येत असताना, सामान्य माणसाच्या घरात आणि वैयक्तिक आयुष्यात या तंत्रज्ञानाचा होणारा शिरकाव ही एक चिंतेची बाब बनली आहे. प्रख्यात मानसोपचारतज्ज्ञ कार्ला डोबर यांनी 'द गार्डियन'मध्ये या विषयावर सविस्तर आणि अभ्यासपूर्ण विचार मांडले आहेत. त्यांच्या मते, या कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर प्रमाणापेक्षा जास्त अवलंबून राहिल्याने आपला मेंदू आणि त्याची विचार करण्याची क्षमता अक्षरशः नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहे.

मानवी मेंदूची रचना आणि त्याची कार्यपद्धती समजून घेणे येथे गरजेचे आहे. कार्ला डोबर यांच्या मते, आपला मेंदू नैसर्गिकरित्या नेहमी अशा मार्गाचा शोध घेत असतो जिथे त्याला सर्वात कमी कष्ट पडतील. आपल्या शरीराची आणि मेंदूची ऊर्जा वाचवण्यासाठी सोप्या मार्गाचा अवलंब करणे ही मानवी प्रवृत्ती आहे. आजच्या आधुनिक जीवनशैलीत लोक आधीच कामाच्या ताणामुळे प्रचंड थकून गेलेले असतात. आठवडाभराच्या थकव्यावर उपाय म्हणून सतत मोबाईल स्क्रीनवर बोटे फिरवत राहणे (स्क्रोलिंग) किंवा स्वतः विचार करण्याऐवजी चॅटबॉटला प्रश्न विचारणे, या गोष्टी आकर्षक वाटतात. तंत्रज्ञान कंपन्या आणि त्यांचे निर्माते जाणीवपूर्वक याच मानवी मानसिकतेचा फायदा घेत आहेत. एआयचा जास्तीत जास्त वापर कसा वाढेल आणि ते मानवी विकासासाठी कसे अपरिहार्य आहे, हे पटवून देण्यासाठी सध्या मोठ्या प्रमाणावर जाहिरातबाजी सुरू आहे. परंतु, हे सर्व विनासायास आणि मोफत मिळत असल्याच्या भ्रमात आपण नक्की काय गमावत आहोत, याचा गांभीर्याने विचार करण्याची वेळ आता आली आहे. लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स आणि अनंत काळ स्क्रोल करता येणाऱ्या समाजमाध्यमांच्या अल्गोरिदमचा अतिवापर केल्याने मानवी मेंदूच्या रसायनांवर घातक परिणाम होत आहेत. यामुळे लोकांच्या मानसिक आरोग्यावर गंभीर परिणाम होत असून, त्यांच्या मेंदूची न्यूरोलॉजिकल कौशल्ये हळूहळू कुंठित होत आहेत.

जेव्हा आपण एआयचा अतिवापर करतो, तेव्हा आपण खऱ्या अर्थाने विचार करण्याची आणि मेंदूला चालना देण्याची प्रक्रिया टाळतो. मानसशास्त्राच्या भाषेत याला 'कॉग्निटिव्ह ऑफलोडिंग' असे म्हटले जाते. नवीन गोष्टी शिकण्यासाठी आणि मेंदूतील मज्जातंतूंचे जाळे (न्यूरल कनेक्शन्स) मजबूत करण्यासाठी मेंदूला मानसिक कष्ट पडणे  आवश्यक असते. वारंवार एआयचा वापर केल्यामुळे लोक कोणतीही माहिती जशीच्या तशी आणि निष्क्रियपणे स्वीकारू लागतात. यामुळे माणसाच्या मनातील नैसर्गिक उत्सुकता, प्रश्न विचारण्याची वृत्ती आणि समस्या सोडवण्याची क्षमता पूर्णपणे नष्ट होते. मानवी मेंदूला तीक्ष्ण राहण्यासाठी मानसिक संघर्षाची आणि अपयशातून धडे घेण्याची नितांत आवश्यकता असते. हाच मानसिक संघर्ष टाळल्यामुळे भविष्यात आपली एकूण वैचारिक क्षमता आणि बुद्धिमत्ता लक्षणीयरीत्या कमी होऊ शकते.

तंत्रज्ञानावर आंधळा विश्वास ठेवण्याच्या या प्रवृत्तीतून 'ऑटोमेशन बायस'  नावाची एक  धोकादायक संकल्पना जन्माला आली आहे. आजकाल लोक चॅटजीपीटी किंवा क्लॉड यांसारख्या एआय साधनांनी दिलेल्या माहितीला अंतिम सत्य मानू लागले आहेत. जर एखाद्या अधिकृत आणि अचूक माहिती देणाऱ्या पुस्तकात किंवा संदर्भ ग्रंथात वेगळी माहिती दिलेली असेल, तरीही लोक त्या मॅन्युअल माहितीकडे दुर्लक्ष करतात आणि यंत्राने दिलेल्या उत्तराला अधिक महत्त्व देतात. यातूनच 'ऑटोमेशन कॉम्प्लेसन्सी' म्हणजेच तंत्रज्ञानाबद्दलची एक प्रकारची निष्काळजीपणाची भावना निर्माण होते. आपण यंत्रांच्या आणि तंत्रज्ञानाच्या अचूकतेवर इतका ठाम विश्वास ठेवू लागतो की, आपण त्या माहितीची सत्यता तपासण्याचे किंवा त्याबाबत शंका घेण्याचे पूर्णपणे सोडून देतो. अनेकदा हे प्रगत एआय मॉडेल्स चुकीची किंवा पूर्णपणे दिशाभूल करणारी उत्तरे देतात हे माहीत असूनही लोकांचा त्यांच्यावरील आंधळा विश्वास कमी होत नाही, ही खऱ्या अर्थाने एक मोठी शोकांतिका आहे.

या गुंतागुंतीच्या समस्येचा दुसरा सर्वात मोठा आणि गंभीर पैलू म्हणजे आपल्या खाजगी माहितीची आणि गोपनीयतेची होणारी सर्रास चोरी. सोशल मीडियाची रचनाच मुळात अशी केली आहे की ती वापरकर्त्यांना सतत व्यसनाधीन ठेवते. वापरकर्त्यांचे जास्तीत जास्त लक्ष वेधून घेणे आणि त्यांना स्क्रीनवर खिळवून ठेवणे, हेच या कंपन्यांचे मुख्य बिझनेस मॉडेल आहे. या आभासी जगातून मिळणाऱ्या तात्कालिक मानसिक आनंदासाठी लोक स्वतःच्या खाजगी आयुष्याशी आणि गोपनीयतेशी तडजोड करण्यास सहज तयार होतात. बहुतांश लोक वरवर सांगताना असे म्हणतात की त्यांना त्यांच्या गोपनीयतेची (प्रायव्हसी) खूप काळजी आहे, पण त्यांचे प्रत्यक्ष वागणे मात्र याच्या अगदी विरुद्ध असते. वर्तणुकीच्या अर्थशास्त्रामध्ये या विरोधाभासाला 'प्रायव्हसी पॅराडॉक्स'  असे म्हटले जाते.

डिजिटल साधनांमुळे आज माणसाचे आयुष्य सोयीस्कर झाले आहे. एका क्लिकवर तुम्ही गाडी बोलावू शकता, गरम जेवण तुमच्या दारात येऊ शकते आणि कोणत्याही माणसाशी एक शब्दही न बोलता तुम्ही कपड्यांची खरेदी आणि ते परत करण्याचे व्यवहार करू शकता. मोफत नकाशे, तुमच्या आवडीनुसार मिळणाऱ्या खरेदीच्या शिफारशी आणि वेगवान संपर्काच्या बदल्यात लोक आनंदाने स्वतःचे लोकेशन (स्थान), संपर्कातील लोकांची यादी आणि इंटरनेट ब्राउझिंगची संपूर्ण माहिती या कंपन्यांच्या स्वाधीन करतात. अनेक लोकांना असा खोटा भ्रम असतो की, आपण कोणताही गुन्हा करत नाहीये, त्यामुळे आपला डेटा कोणी घेऊन काय करणार? पण त्यांना हे समजत नाही की या सर्व एकत्रित डेटाचा वापर करून कंपन्या लोकांच्या खरेदीच्या सवयी नियंत्रित करतात, राजकीय निवडणुकांमध्ये मतदारांवर प्रभाव टाकतात आणि लोकांच्या खाजगी आयुष्यातील महत्त्वाच्या घटनांचा आधीच अंदाज बांधतात. याशिवाय, तंत्रज्ञान कंपन्यांचे प्रायव्हसी धोरण हे जाणीवपूर्वक अत्यंत लांबलचक, गुंतागुंतीचे आणि सर्वसामान्यांना न समजणाऱ्या कायदेशीर भाषेत लिहिलेले असते. यामुळे इंटरनेट वापरणारे लोक या अटी वाचून इतके कंटाळतात की त्याला 'कन्सेंट फटीग' (Consent fatigue - सहमतीचा थकवा) म्हटले जाते. जेव्हा एखादी वेबसाइट वापरताना स्क्रीनवर अटी मान्य करण्याचा बॉक्स येतो, तेव्हा कोणताही पर्याय नसल्याच्या भावनेतून लोक डोळे झाकून 'अक्सेप्ट ऑल' (सर्व मान्य आहे) या बटनावर क्लिक करतात आणि स्वतःचा मौल्यवान डेटा या कंपन्यांच्या घशात घालतात.

परंतु, या भयानक आणि विचार शून्य करणाऱ्या दलदलीतून बाहेर पडण्याचा मार्ग अद्यापही खुला आहे, असे मानसोपचारतज्ज्ञ कार्ला डोबर अत्यंत ठामपणे सांगतात. यासाठी माणसाने सर्वात आधी इंटरनेटवर आपण नेमकी कोणती आणि किती माहिती शेअर करत आहोत, याबाबत चोखंदळ आणि सावध राहणे आवश्यक आहे. जोपर्यंत तुम्ही एखादे नेव्हिगेशन ॲप (उदा. गुगल मॅप्स) वापरत नाही, तोपर्यंत तुमच्या फोनचे लोकेशन कायम बंद ठेवण्याची सवय लावून घ्या. इंटरनेट ब्राउझ करताना येणाऱ्या ट्रॅकिंग कुकीजला नकार द्या. एखाद्या दुकानातून तुम्ही एकदाच एखादा टी-शर्ट विकत घेतला असेल, तर त्या दुकानाला तुमचे पूर्ण कायदेशीर नाव आणि तुमची जन्मतारीख यांसारख्या खाजगी माहितीची खरोखरच गरज आहे का, याचा विचार करा. एआयवरील हे वाढते आणि घातक अवलंबित्व टाळण्यासाठी तुम्हाला तुमच्या दैनंदिन आयुष्यात जाणीवपूर्वक काही 'अडथळे' किंवा 'घर्षण' निर्माण करणे आवश्यक आहे. एआयची सवय ही कोणत्याही अमली पदार्थासारखीच व्यसनाधीन असते कारण ती तुमच्या मार्गातील सर्व अडथळे दूर करते आणि मेंदूला कोणतेही कष्ट न देता त्वरित बक्षीस देते. पण आपल्या मेंदूला तीक्ष्ण आणि कार्यक्षम राहण्यासाठी अशा बौद्धिक कष्टांची आणि घर्षणाची अत्यंत आवश्यकता असते. प्रत्येक वेळी जेव्हा तुम्ही एखाद्या समस्येचे उत्तर शोधण्यासाठी एआयला विचारण्याऐवजी स्वतः विचार करता, किंवा समाजमाध्यमांवरील कमेंट्स वाचण्याऐवजी एखादे पुस्तक हातात घेता, तेव्हा ती कृती तुमच्या मेंदूसाठी एखाद्या व्यायाम प्रकारासारखी काम करते, ज्यामुळे तुमचा मेंदू अधिक मजबूत आणि सशक्त होतो.

जर तुम्हाला समाजमाध्यमे किंवा कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर मर्यादित ठेवण्यात अडचणी येत असतील, तर यासाठी काही प्रभावी आणि व्यावहारिक उपाय योजणे शक्य आहे. सर्वात पहिला आणि सोपा उपाय म्हणजे, जेव्हा तुमचे काम संपेल, तेव्हा तुमच्या सर्व ऑनलाइन खात्यांमधून जाणीवपूर्वक लॉग-आउट करा. प्रत्येक वेळी जेव्हा तुम्हाला पुन्हा लॉग-इन करण्यासाठी तुमचा पासवर्ड स्वतःच्या हाताने टाईप करावा लागतो, तेव्हा तो एक मोठा मानसिक अडथळा निर्माण करतो. यामुळे आपण विनाकारण फोन उघडून वेळ वाया घालवणे बऱ्याच अंशी कमी करू शकतो. दुसरा अत्यंत महत्त्वाचा उपाय म्हणजे, एआयचा वापर फक्त तुमच्या डेस्कटॉप किंवा लॅपटॉप कम्प्युटरपुरताच मर्यादित ठेवा. तुमच्या मोबाईल फोनवरून चॅटजीपीटी, क्लॉड किंवा जेमिनी यांसारखे ॲप्स त्वरित डिलीट करा. जेव्हा हे ॲप्स तुमच्या फोनवर नसतात, तेव्हा चालताना, रात्री झोपताना किंवा रांगेत उभे असताना सतत काहीतरी विचारण्याची तुमची इच्छा आपोआप नष्ट होते. फोनवर सतत काहीतरी बघत राहिल्यामुळे आपल्या मेंदूला शांत बसून मुक्तपणे विचार करण्यासाठी जो मोकळा वेळ लागतो, तो पूर्णपणे हिरावून घेतला जातो आणि त्यामुळे मेंदूची कार्यक्षमता खालावते.

जेव्हा तुम्हाला एआयला एखादा प्रश्न विचारण्याची किंवा त्याच्याकडून एखादा मसुदा लिहून घेण्याची तीव्र इच्छा निर्माण होईल, तेव्हा स्वतःवर नियंत्रण ठेवा आणि जाणीवपूर्वक किमान तीस मिनिटे थांबण्याचा प्रयत्न करा. या तीस मिनिटांच्या वेळेत स्वतः विचार करा, त्या समस्येवर मनन करा किंवा पुस्तकांचा संदर्भ घ्या. बहुतांश वेळी ही तात्काळ उत्तर मिळवण्याची इच्छा आपोआप नाहीशी होते, किंवा त्या समस्येचे उत्तर तुम्ही स्वतःच्या बुद्धीने शोधण्यात यशस्वी होता. कोणताही महत्त्वाचा ईमेल, कार्यालयीन पत्र किंवा एखादे प्रेझेंटेशन बनवताना त्याचा पहिला मसुदा संपूर्णपणे स्वतःच्या हाताने आणि स्वतःच्या विचाराने लिहिण्याची सवय लावून घ्या. सुरुवातीला यात अनेक चुका होतील, ही प्रक्रिया कंटाळवाणी वाटेल, पण हा मानसिक त्रास आणि अस्वस्थता आनंदाने स्वीकारायला शिका. एखाद्या गोष्टीची माहिती मिळवण्यासाठी किंवा एखाद्या चांगल्या हॉटेलची शिफारस मागण्यासाठी यंत्रावर अवलंबून राहण्याऐवजी, तुमच्या एखाद्या मित्राला किंवा सहकाऱ्याला विचारा. एखाद्या माणसाला प्रश्न विचारल्यानंतर त्याच्या उत्तराची वाट पाहण्यात जो वेळ जातो, त्यातून माणसाच्या अंगी संयम बाळगण्याची महत्त्वाची सवय निर्माण होते. आजच्या या इन्स्टंट जगात ही संयमाची सवय टिकवून ठेवणे आपल्या मानसिक आरोग्यासाठी गरजेचे बनले आहे.

स्वतःच्या मेंदूला या डिजिटल गुलामगिरीतून मुक्त करण्यासाठी दिवसातील काही विशिष्ट तास पूर्णपणे डिजिटल उपकरणांशिवाय (स्क्रीन-फ्री) ठेवण्याचा निश्चय करा. या वेळेत चांगली पुस्तके वाचा, पेन आणि कागद घेऊन स्वतःचे विचार लिहा, किंवा मोबाईल फोन सोबत न ठेवता बाहेर मोकळ्या हवेत फेरफटका मारायला जा. सलग सहा आठवडे जर तुम्ही प्रामाणिकपणे आणि सातत्याने हे प्रयत्न केले, तर तुम्हाला तुमच्या स्वतःच्या विचार प्रक्रियेत आणि मानसिक शांततेत एक मोठा आणि सकारात्मक बदल नक्कीच जाणवेल. आजच्या गुळगुळीत, सोप्या आणि कोणताही अडथळा नसलेल्या ऑनलाइन जगात जाणीवपूर्वक स्वतःसाठी असे अडथळे किंवा 'घर्षण' निर्माण करणे सुरुवातीला कठीण आणि त्रासदायक वाटू शकते. परंतु, तंत्रज्ञानाच्या या आक्रमणापासून स्वतःच्या बुद्धिमत्तेचे आणि अस्तित्वाचे रक्षण करण्यासाठी हाच एकमेव मार्ग उरला आहे. जर तुम्ही आज हे मानसिक कष्ट घेण्याची तयारी दाखवली, तर भविष्यात तुमचा मेंदू तुम्हाला या निर्णयासाठी नक्कीच धन्यवाद देईल.

(द गार्डियन वृत्तपत्रातील या बातमीवर आधारित: https://www.theguardian.com/commentisfree/2026/oct/31/ai-rely-brain-new-tech-product-lives-boredom)

--- तुषार भ. कुटे 

#AI #ArtificialIntelligence