'हाक': विकासाच्या अंधाऱ्या वाटेवरील निसर्गाची आणि मातीची आर्त हाक

आधुनिक विकासाच्या आणि प्रगतीच्या गोंडस नावाखाली, जेव्हा सरकार आणि बलाढ्य बहुराष्ट्रीय कंपन्या विविध धोरणे आखतात, तेव्हा अनेकदा नकळतपणे निसर्गाच्याच मुळावर अघोरी घाव घातला जातो. या तथाकथित विकासाच्या रेट्यामध्ये सर्वात मोठा बळी जातो तो आपल्या सुपीक काळ्या आईचा म्हणजेच शेतजमिनीचा, आजूबाजूच्या हिरव्यागार निसर्गाचा आणि पिढ्यानपिढ्या ती माती निष्ठेने पिकवणाऱ्या भूमिपुत्र शेतकऱ्यांचा. याच ज्वलंत, संवेदनशील आणि आजच्या काळातील महत्त्वाच्या विषयावर अतिशय परखडपणे भाष्य करणारी एक वास्तववादी कलाकृती म्हणजे 'हाक' हा चित्रपट.

या चित्रपटाचे कथानक कोकणातील एका निसर्गरम्य गावाभोवती गुंफलेले आहे. या गावातील एका घरामध्ये तीन वेगवेगळ्या पिढ्या- आजोबा, वडील आणि नातू- एकत्र गुण्यागोविंदाने नांदत आहेत. साहजिकच, काळाच्या ओघात या तिन्ही पिढ्यांचा मानवी जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन पूर्णपणे भिन्न आहे. यातील मधली पिढी म्हणजेच चित्रपटाचा नायक (वडील) हा आपल्या आयुष्यातील एक धाडसी आणि कौतुकास्पद निर्णय घेतो. तो मुंबईसारख्या महानगरातील आपली नोकरी आणि चकचकीत जीवन सोडून, निव्वळ शेती करण्यासाठी आणि एक शांत, समाधानी आयुष्य जगण्यासाठी आपल्या कोकणातील मूळ गावी परत आलेला असतो. आपल्या मुलाने घेतलेल्या या मातीशी नाळ जोडणाऱ्या निर्णयाचा आजोबांना विलक्षण अभिमान आणि मनस्वी आनंद आहे. याच कारणामुळे त्यांचा आपल्या मुलावर अढळ असा विश्वास आहे. गावी परतल्यानंतरच्या आपल्या अनेक वर्षांच्या प्रामाणिक आणि कष्टाळू वास्तव्यातून, या नायकाने संपूर्ण गावकऱ्यांचाही मोठा विश्वास आणि आदर संपादन केलेला असतो.

गावात सर्व काही सुरळीत आणि शांततेत सुरू असतानाच, अचानक एक दिवस या गावाच्या नशिबी एक मोठे वादळ येते. एका बहुराष्ट्रीय कंपनीचा मोठा औद्योगिक प्रकल्प (प्लांट) त्यांच्या आणि आजूबाजूच्या गावांच्या परिसरामध्ये उभा राहणार असल्याची अधिकृत घोषणा होते. या प्रकल्पासाठी ज्यांच्या जमिनी अधिग्रहित केल्या जाणार आहेत, त्यांना सरकार आणि कंपनीकडून भरघोस आर्थिक मोबदला दिला जाणार असल्याचे जाहीर केले जाते. पैशांचा तो भक्कम आकडा ऐकून बहुतांश शेतकरी सहजपणे भुलतात आणि आपली पिढ्यानपिढ्यांची जमीन प्रकल्पासाठी आनंदाने देण्यास तयार होतात. परंतु, इथल्या लाल मातीवर आणि निसर्गावर जीवापाड प्रेम करणारे काही मोजके, स्वाभिमानी शेतकरी मात्र या विनाशाला कडाडून विरोध करतात. पैशांपेक्षा त्यांना आपली माती अधिक मौल्यवान वाटते. आणि नेमका इथूनच मग एका शांत आणि सलोख्याने राहणाऱ्या गावामध्ये राजकारणाचा शिरकाव होतो, गावकऱ्यांमध्ये तीव्र संघर्ष आणि दुही निर्माण होते. घराघरांत आणि माणसामाणसांत मतमतांतरे तयार होतात. माणसाच्या याच बदलत्या प्रवृत्तीची आणि वैचारिक संघर्षाची भेदक गोष्ट म्हणजे 'हाक'.

चित्रपट हे केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून ते समाजाला अंतर्मुख करणारी एक मोठी शिकवणही देतात, असे नेहमी म्हटले जाते. 'हाक' हा चित्रपटही अगदी याच प्रवर्गात चपखलपणे मोडतो. आपल्या हक्काच्या जमिनीवर आणि निसर्गावर गदा आल्यावर एका खऱ्या शेतकऱ्याच्या मनात नेमकी कोणती आणि किती भयंकर घालमेल होते, याचे प्रभावी आणि जिवंत चित्रण या चित्रपटात पाहायला मिळते. 'बदल हा निसर्गाचा शाश्वत नियम आहे,' हे त्रिकालबाधित सत्य आहे; परंतु तो बदल जर खुद्द निसर्गानेच नैसर्गिकरीत्या घडवून आणला, तरच तो मानवाला सहजपणे आणि सुखाने आत्मसात करता येतो. याउलट, प्रगतीच्या नावाखाली लादलेले कृत्रिम बदल हे केवळ आणि केवळ विनाशाच्या खाईकडे वाटचाल करण्यास कारणीभूत ठरतात. देशाचा विकास नक्कीच असावा, पण त्या तथाकथित विकासामुळे मानवी अस्तित्वासमोरच पुन्हा नवी आणि भयानक आव्हाने उभी राहू नयेत, असा विचार करायला लावणारा संदेश हा चित्रपट जाता जाता प्रेक्षकांच्या मनात खोलवर रुजवून जातो.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #चित्रपट #परीक्षण #हाक