कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा शिक्षण क्षेत्रातील प्रवेश हा एकाच वेळी मोठा आधार आणि मोठे आव्हान बनला आहे. आता तर परिस्थिती इतकी गुंतागुंतीची झाली आहे की, जगभरातील सर्वात कठीण मानले जाणारे गणिताचे प्रश्न सोडवणाऱ्या एका प्रख्यात प्राध्यापकाने चक्क विद्यार्थ्यांचा गृहपाठ तपासणेच बंद केले आहे. युनिव्हर्सिटी ऑफ कॅलिफोर्निया, बर्कलेमधील गणिताचे प्रतिष्ठित आणि गणितातील नोबेल मानला जाणारा सर्वोच्च सन्मान 'फिल्ड्स मेडल' विजेते प्राध्यापक रिचर्ड बोर्चर्ड्स यांनी ऑक्टोबर २०२६ मध्ये हा ऐतिहासिक व विचार करायला लावणारा निर्णय घेतला आहे. एआयच्या वाढत्या वापरामुळे विद्यार्थ्यांनी दिलेला गृहपाठ खरोखरच त्यांनी स्वतः केला आहे की यंत्राने, हे ओळखणे आता अशक्य झाल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.
प्राध्यापक बोर्चर्ड्स यांनी आता केवळ अशा परीक्षांवर विसंबून राहण्याचा निर्णय घेतला आहे, जिथे विद्यार्थ्यांवर थेट पर्यवेक्षण असते आणि त्यांना कोणत्याही इलेक्ट्रॉनिक उपकरणाचा वापर करता येत नाही. त्यांच्या या निर्णयामुळे जगभरातील शिक्षण व्यवस्थेसमोरील एक गंभीर प्रश्न निर्माण झाला आहे. अनेक पिढ्यांपासून गृहपाठ हे विद्यार्थ्यांना सराव करण्यासाठी, त्यांची समज वाढवण्यासाठी आणि त्यांनी काय शिकले आहे हे सिद्ध करण्यासाठी वापरले जाणारे सर्वात महत्त्वाचे साधन होते. पण आज जेव्हा एखादा विद्यार्थी गुंतागुंतीचे गणिताचे समीकरण किंवा प्रश्न एआय टूलमध्ये टाकतो, तेव्हा त्याला केवळ काही सेकंदांत संपूर्ण आणि अचूक उत्तर मिळते. गृहपाठ तर पूर्ण होतो आणि उत्तरही बरोबर असते, पण त्यातून विद्यार्थ्याने खरोखरच काही शिकले का? हा प्रश्न आजच्या काळात सर्वच शिक्षकांना सतावत आहे.
सध्याची एआय टूल्स गणिताची समीकरणे सोडवू शकतात, निबंध लिहू शकतात, पुस्तकांचा सारांश काढू शकतात आणि विज्ञान व इतिहासातील अवघड प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे देऊ शकतात. जर या टूल्सचा योग्य प्रकारे वापर केला, तर ती विद्यार्थ्यांना समजण्यास कठीण असलेला विषय सोपा करून सांगण्यासाठी नक्कीच मौल्यवान ठरू शकतात. पण 'प्रश्न समजून घेण्यासाठी एआयची मदत घेणे' आणि 'स्वतः प्रश्न सोडवणे टाळण्यासाठी एआयचा वापर करणे' या दोन गोष्टींमध्ये खूप मोठा फरक आहे.
गृहपाठाचा मुख्य उद्देश कधीच केवळ 'बरोबर उत्तर' शोधून काढणे हा नव्हता; तर त्या उत्तरापर्यंत पोहोचण्यासाठी लागणारे ज्ञान आणि कौशल्ये विकसित करणे हा होता. विद्यार्थ्याने कठीण प्रश्नांशी स्वतः झगडणे, चुका करणे, गोंधळून जाणे आणि मग ती चूक ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे, ही शिकण्याच्या प्रक्रियेची सर्वात महत्त्वाची पायरी असते. पण जर विद्यार्थ्यांना त्यांच्या अभ्यासातील सर्व कठीण भाग एआयने पूर्ण करून देण्याची सवय लागली, तर ते खऱ्या आयुष्यात किंवा परीक्षेत स्वतंत्रपणे विचार कसा करणार? जेव्हा मदतीसाठी कोणताही चॅटबॉट उपलब्ध नसेल, तेव्हा ते पुढील पाऊल कसे टाकणार?
प्राध्यापक बोर्चर्ड्स यांचे म्हणणे हे नाहीये की विद्यार्थ्यांनी वर्गाबाहेर गणिताचा सराव करणे थांबवावे. त्यांचा मुख्य मुद्दा हा आहे की, जेव्हा एखादे काम कोणी पूर्ण केले आहे याची खात्री शिक्षक करू शकत नाहीत, तेव्हा त्या गृहपाठाला मिळालेल्या गुणांवर विश्वास तरी कसा ठेवायचा? या निर्णयाचे पडसाद केवळ विद्यापीठांपुरते मर्यादित नसून, प्राथमिक ते उच्च माध्यमिक स्तरावरील सर्वच शाळांमध्ये उमटत आहेत. जेव्हा एखादे ॲप गणिताचा प्रश्न क्षणात सोडवते किंवा संपूर्ण निबंध लिहून देते, तेव्हा शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांच्या विचारक्षमतेचे मूल्यमापन कसे करायचे? हा प्रश्न आज शिक्षण क्षेत्राला भेडसावत आहे.
या गुंतागुंतीच्या प्रश्नावर 'तंत्रज्ञान पूर्णपणे नाकारणे' हा नक्कीच उपाय असू शकत नाही. त्याऐवजी, आपण विद्यार्थ्यांचे 'मूल्यमापन' कसे करतो, या पद्धतीचाच मुळापासून पुनर्विचार करण्याची वेळ आता आली आहे. शिक्षणात आता विद्यार्थ्यांना त्यांचे तर्क आणि विचार प्रक्रिया समजावून सांगण्याच्या अधिक संधी दिल्या पाहिजेत. वर्गातील चर्चा आणि थेट पर्यवेक्षणाखालील परीक्षांवर जास्त भर द्यावा लागेल. 'फक्त अचूक उत्तर' देण्यापेक्षा, त्या 'उत्तरापर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया' समजून घेण्यावर अधिक लक्ष केंद्रित करावे लागेल.
तंत्रज्ञान भविष्यात आणखी प्रगत होणार आहे आणि एआयची क्षमता आजच्यापेक्षा कैकपटींनी वाढणार आहे. आजच्या पिढीकडे अशी अनेक शक्तिशाली साधने आहेत, ज्यांची आधीच्या पिढ्यांनी केवळ कल्पनाच केली असेल. पण एका गोष्टीला कधीही तडजोड नसावी – शिक्षणाने विद्यार्थ्यांची स्वतः विचार करण्याची, तर्क लढवण्याची आणि स्वतंत्रपणे समस्या सोडवण्याची क्षमता विकसित केली पाहिजे; केवळ अचूक उत्तरे निर्माण करण्याची नाही. जेव्हा 'फिल्ड्स मेडल' जिंकणारा जगातील एक सर्वोत्तम गणितज्ञ असा निर्णय घेतो की, "ज्ञान मोजण्यासाठी गृहपाठ आता एक विश्वासार्ह मार्ग राहिलेला नाही," तेव्हा शाळा आणि विद्यापीठांनी विद्यार्थ्यांच्या मूल्यमापनाच्या पद्धतींवर आता खऱ्या अर्थाने एक मोठी आणि जागतिक चर्चा करण्याची वेळ आली आहे, हे नक्की!
--- तुषार भ. कुटे
#AI #ArtificialIntelligence #Education
सध्याची एआय टूल्स गणिताची समीकरणे सोडवू शकतात, निबंध लिहू शकतात, पुस्तकांचा सारांश काढू शकतात आणि विज्ञान व इतिहासातील अवघड प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे देऊ शकतात. जर या टूल्सचा योग्य प्रकारे वापर केला, तर ती विद्यार्थ्यांना समजण्यास कठीण असलेला विषय सोपा करून सांगण्यासाठी नक्कीच मौल्यवान ठरू शकतात. पण 'प्रश्न समजून घेण्यासाठी एआयची मदत घेणे' आणि 'स्वतः प्रश्न सोडवणे टाळण्यासाठी एआयचा वापर करणे' या दोन गोष्टींमध्ये खूप मोठा फरक आहे.
गृहपाठाचा मुख्य उद्देश कधीच केवळ 'बरोबर उत्तर' शोधून काढणे हा नव्हता; तर त्या उत्तरापर्यंत पोहोचण्यासाठी लागणारे ज्ञान आणि कौशल्ये विकसित करणे हा होता. विद्यार्थ्याने कठीण प्रश्नांशी स्वतः झगडणे, चुका करणे, गोंधळून जाणे आणि मग ती चूक ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे, ही शिकण्याच्या प्रक्रियेची सर्वात महत्त्वाची पायरी असते. पण जर विद्यार्थ्यांना त्यांच्या अभ्यासातील सर्व कठीण भाग एआयने पूर्ण करून देण्याची सवय लागली, तर ते खऱ्या आयुष्यात किंवा परीक्षेत स्वतंत्रपणे विचार कसा करणार? जेव्हा मदतीसाठी कोणताही चॅटबॉट उपलब्ध नसेल, तेव्हा ते पुढील पाऊल कसे टाकणार?
प्राध्यापक बोर्चर्ड्स यांचे म्हणणे हे नाहीये की विद्यार्थ्यांनी वर्गाबाहेर गणिताचा सराव करणे थांबवावे. त्यांचा मुख्य मुद्दा हा आहे की, जेव्हा एखादे काम कोणी पूर्ण केले आहे याची खात्री शिक्षक करू शकत नाहीत, तेव्हा त्या गृहपाठाला मिळालेल्या गुणांवर विश्वास तरी कसा ठेवायचा? या निर्णयाचे पडसाद केवळ विद्यापीठांपुरते मर्यादित नसून, प्राथमिक ते उच्च माध्यमिक स्तरावरील सर्वच शाळांमध्ये उमटत आहेत. जेव्हा एखादे ॲप गणिताचा प्रश्न क्षणात सोडवते किंवा संपूर्ण निबंध लिहून देते, तेव्हा शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांच्या विचारक्षमतेचे मूल्यमापन कसे करायचे? हा प्रश्न आज शिक्षण क्षेत्राला भेडसावत आहे.
या गुंतागुंतीच्या प्रश्नावर 'तंत्रज्ञान पूर्णपणे नाकारणे' हा नक्कीच उपाय असू शकत नाही. त्याऐवजी, आपण विद्यार्थ्यांचे 'मूल्यमापन' कसे करतो, या पद्धतीचाच मुळापासून पुनर्विचार करण्याची वेळ आता आली आहे. शिक्षणात आता विद्यार्थ्यांना त्यांचे तर्क आणि विचार प्रक्रिया समजावून सांगण्याच्या अधिक संधी दिल्या पाहिजेत. वर्गातील चर्चा आणि थेट पर्यवेक्षणाखालील परीक्षांवर जास्त भर द्यावा लागेल. 'फक्त अचूक उत्तर' देण्यापेक्षा, त्या 'उत्तरापर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया' समजून घेण्यावर अधिक लक्ष केंद्रित करावे लागेल.
तंत्रज्ञान भविष्यात आणखी प्रगत होणार आहे आणि एआयची क्षमता आजच्यापेक्षा कैकपटींनी वाढणार आहे. आजच्या पिढीकडे अशी अनेक शक्तिशाली साधने आहेत, ज्यांची आधीच्या पिढ्यांनी केवळ कल्पनाच केली असेल. पण एका गोष्टीला कधीही तडजोड नसावी – शिक्षणाने विद्यार्थ्यांची स्वतः विचार करण्याची, तर्क लढवण्याची आणि स्वतंत्रपणे समस्या सोडवण्याची क्षमता विकसित केली पाहिजे; केवळ अचूक उत्तरे निर्माण करण्याची नाही. जेव्हा 'फिल्ड्स मेडल' जिंकणारा जगातील एक सर्वोत्तम गणितज्ञ असा निर्णय घेतो की, "ज्ञान मोजण्यासाठी गृहपाठ आता एक विश्वासार्ह मार्ग राहिलेला नाही," तेव्हा शाळा आणि विद्यापीठांनी विद्यार्थ्यांच्या मूल्यमापनाच्या पद्धतींवर आता खऱ्या अर्थाने एक मोठी आणि जागतिक चर्चा करण्याची वेळ आली आहे, हे नक्की!
--- तुषार भ. कुटे
#AI #ArtificialIntelligence #Education
No comments:
Post a Comment
to: tushar.kute@gmail.com