'द ओल्ड मॅन अँड द सी': एका महान कथेचा आणि निराशाजनक अनुवादाचा प्रवास

इंटरनेटच्या माध्यमातून आणि विविध साहित्यप्रेमींकडून अर्नेस्ट हेमिंग्वे यांच्या 'द ओल्ड मॅन अँड द सी' या जगप्रसिद्ध पुस्तकाबद्दल मी बरेच ऐकून आणि वाचून होतो. साहजिकच ही जागतिक पातळीवर नावाजलेली कलाकृती वाचण्याची एक तीव्र इच्छा होती. जेव्हा मला समजले की, महाराष्ट्राचे लाडके व्यक्तिमत्त्व आणि ज्येष्ठ साहित्यिक पु. ल. देशपांडे यांनी 'एका कोळियाने' या नावाने या पुस्तकाचा मराठी अनुवाद केला आहे, तेव्हा मी मोठ्या उत्साहाने हे पुस्तक वाचायला हातात घेतले. अर्नेस्ट हेमिंग्वे यांनी १९५१ मध्ये क्युबामध्ये लिहिलेली आणि १९५२ मध्ये प्रकाशित झालेली ही एक अजरामर कादंबरी आहे. या अद्वितीय साहित्यकृतीसाठी हेमिंग्वे यांना १९५३ साली 'पुलित्झर' आणि १९५४ मध्ये साहित्याचा सर्वोच्च मानाचा 'नोबेल' पुरस्कार प्राप्त झाला होता.

या कादंबरीचे कथानक सँटियागो नावाच्या एका अत्यंत अनुभवी पण वृद्ध क्युबन मच्छिमाराभोवती फिरते. त्याचा मनोलीन नावाचा एक अत्यंत एकनिष्ठ आणि प्रेमळ असा तरुण मदतनीस असतो. सँटियागोच्या वाट्याला मासेमारीत आलेले सततचे अपयश पाहून मनोलीनचे आई-वडील त्याला सँटियागोची बोट सोडून दुसऱ्या बोटीवर काम करण्यासाठी भाग पाडतात. तरीही मनोलीनची सँटियागोवर अपार श्रद्धा असते. तो दररोज त्या म्हाताऱ्याची काळजी घेतो, त्याला रात्रीचे जेवण आणून देतो आणि अमेरिकन बेसबॉल खेळावर त्याच्याशी मनसोक्त गप्पा मारतो. आपले सलग ८४ दिवसांचे अपयश धुऊन काढण्याच्या जिद्दीने सँटियागो ८५ व्या दिवशी आपली छोटी बोट घेऊन समुद्राच्या अथांग आणि खोल पाण्यात एकटाच खूप दूरवर जातो. तिथे त्याच्या गळाला एक प्रचंड मोठा 'मार्लिन' मासा लागतो. इथून पुढे त्या वृद्ध सँटियागो आणि बलाढ्य माशामध्ये सलग तीन दिवस आणि तीन रात्री चालणारा एक जीवघेणा संघर्ष सुरू होतो. या संघर्षात दोरी ओढल्यामुळे म्हाताऱ्याचे हात रक्तबंबाळ होतात, शरीर पूर्णपणे थकून जाते, पण तो आपला धीर अजिबात सोडत नाही. अखेरीस तो आपल्या कौशल्याच्या आणि अफाट जिद्दीच्या जोरावर त्या माशाची शिकार करण्यात यशस्वी ठरतो. परंतु, ही लढाई तिथेच संपत नाही. परतीच्या प्रवासात माशाच्या रक्ताच्या वासाने आकर्षित झालेले अनेक शार्क मासे त्याच्या बोटीचा पाठलाग करतात. सँटियागो त्या शार्क माशांशीही निकराने लढतो, पण ते शार्क त्या मार्लिन माशाचे सर्व मांस खाऊन फस्त करतात. जेव्हा सँटियागो किनाऱ्यावर परततो, तेव्हा त्याच्या हाती केवळ त्या मार्लिन माशाचा पांढराशुभ्र सांगाडा उरलेला असतो. शारीरिकदृष्ट्या पूर्णपणे खचलेला आणि थकलेला सँटियागो आपल्या झोपडीत जाऊन गाढ झोपतो आणि आफ्रिकेच्या किनाऱ्यावर खेळणाऱ्या सिंहांची स्वप्ने पाहू लागतो. 'माणूस नष्ट होऊ शकतो, पण तो कधीही पराभूत होऊ शकत नाही,' हा मानवाच्या अदम्य इच्छाशक्तीचे प्रतीक असणारा अत्यंत प्रेरणादायी आणि जगप्रसिद्ध संदेश ही कादंबरी देऊन जाते.

कथेचा हा महान आणि प्रेरणादायी आशय समजून घेतल्यानंतर, प्रत्यक्ष हे पुस्तक वाचताना आलेला माझा अनुभव मात्र यापेक्षा पूर्णपणे वेगळा आणि काहीसा निराशाजनक होता. जेव्हा मी हे पुस्तक वाचायला सुरुवात केली, तेव्हा सुरुवातीची ४० ते ५० पाने वाचताना नेमके काय चालले आहे, याचा बोधच होत नव्हता. मूळ इंग्रजी लेखनाची शैली आणि त्याचा झालेला मराठी अनुवाद यात इतकी मोठी तफावत जाणवते की, हा अनुवाद कृत्रिम आणि रखरखीत वाटतो. नोबेलसारखे सर्वोच्च पुरस्कार मिळवलेली एखादी कादंबरी वाचताना इतकी कंटाळवाणी कशी वाटू शकते, हा प्रश्न पदोपदी पडत राहतो. तरीही एक वाचक म्हणून पुढे काहीतरी भन्नाट आणि खिळवून ठेवणारे वाचायला मिळेल, या आशेने मी तग धरून वाचन सुरूच ठेवले. कादंबरीची मूळ कथा खरोखरच उत्तम आहे, पण ज्या पद्धतीने तिचा मराठीत अनुवाद झाला आहे, तो मनावर अजिबात छाप पाडत नाही, हे माझे प्रामाणिक वैयक्तिक मत आहे. पु. ल. देशपांडे यांच्यासारख्या महान साहित्यिकाने हा अनुवाद केलेला असला, तरी तो मूळ कथेचा आत्मा पकडणारा सहज आणि प्रवाही 'भावानुवाद' वाटण्याऐवजी, केवळ एक शब्दशः केलेला नीरस अनुवाद वाटतो. एक उत्तम मूळ लेखक असणे आणि दुसऱ्याच्या साहित्यकृतीचा तितकाच प्रभावी अनुवाद करणे, या दोन गोष्टींमध्ये किती मोठी तफावत असू शकते, याची प्रकर्षाने जाणीव हे पुस्तक वाचल्यानंतर होते.

मला आठवते की, अशाच प्रकारचा अनुभव मला लेखक शंकर पाटील यांनी अनुवादित केलेली एक इंग्रजी कादंबरी वाचताना आला होता. ते पुस्तक मी शंभर पानांपर्यंत कसेबसे वाचले, पण पुढे काहीच अर्थबोध न झाल्यामुळे मला ते वाचन तिथेच अर्धवट थांबवावे लागले होते. 'अल्केमिस्ट' या जगप्रसिद्ध पुस्तकाच्या पहिल्या मराठी अनुवादाबद्दलही माझी अशीच काहीशी निराशाजनक भावना झाली होती. आजच्या काळात मराठी साहित्यात अनेक उत्तम आणि प्रगल्भ अनुवादक आहेत. आजची साहित्य संपदा खूप समृद्ध झाली असल्यामुळे, सध्या असे कृत्रिम आणि रखरखीत अनुवाद सहसा पाहायला मिळत नाहीत. 'द ओल्ड मॅन अँड द सी' या पुस्तकाची मूळ कथा, तिची रचना आणि त्यातील तत्त्वज्ञान उच्च दर्जाचे असले, तरी तिचा हा मराठी अनुवाद मात्र अतिशय निराशाजनक आणि वाचनाचा रस घालवणारा आहे, असेच खेदाने म्हणावे लागेल.

--- तुषार भ. कुटे

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #अनुवाद