पाश्चिमात्य देशांमध्ये आणि एकूणच जागतिक संस्कृतीमध्ये 'फ्रायडे द थर्टीन' म्हणजेच कोणत्याही महिन्याची तेरा तारीख आणि शुक्रवारचा दिवस हा अत्यंत अशुभ मानला जातो. या विशिष्ट दिवसाभोवती अनेक अंधश्रद्धा, समज-गैरसमज आणि भयकथा गुंफलेल्या आहेत. लोक या दिवशी नवीन कामे सुरू करणे किंवा महत्त्वाचे निर्णय घेणे जाणीवपूर्वक टाळतात. पण, याच अंधश्रद्धेचे एका खऱ्याखुऱ्या डिजिटल दहशतवादामध्ये रूपांतर झाले, जेव्हा ऐंशीच्या दशकाच्या उत्तरार्धात संगणक विश्वात एका अत्यंत विनाशकारी संगणक विषाणूने (कॉम्प्युटर व्हायरस) प्रवेश केला. या कुप्रसिद्ध विषाणूचे नाव होते 'फ्रायडे द थर्टीन'. हा असा काळ होता जेव्हा संगणक नुकतेच मोठी कार्यालये, बँका आणि काही प्रमाणात घरांमध्ये आपले बस्तान बसवू लागले होते. तंत्रज्ञान आजच्याइतके प्रगत नव्हते आणि सायबर सुरक्षेची संकल्पनाही पूर्णपणे बाल्यावस्थेत होती. अशा असुरक्षित काळात या 'फ्रायडे द थर्टीन' विषाणूने संगणक वापरकर्त्यांच्या मनात जी प्रचंड दहशत निर्माण केली होती, ती आजच्या पिढीला कदाचित कल्पनेपलीकडची वाटू शकेल. तंत्रज्ञानाच्या इतिहासात या विषाणूला एक रंजक, पण तितकेच धोकादायक आणि विध्वंसक प्रकरण मानले जाते. या विषाणूने केवळ संगणकांचे नुकसान केले नाही, तर माणसांच्या मानसिकतेवरही मोठा आघात केला होता.
या भयानक विषाणूचा शोध पहिल्यांदा इस्रायलमधील जेरुसलेम शहरात लागला. ऑक्टोबर १९८७ मध्ये जेरुसलेमच्या प्रसिद्ध हिब्रू विद्यापीठामध्ये या विषाणूची लागण झालेले पहिले काही संगणक आढळून आले. याच कारणामुळे तांत्रिक परिभाषेत या विषाणूला मूळतः 'जेरुसलेम व्हायरस' असे नाव देण्यात आले होते. परंतु, त्याच्या काम करण्याच्या विशिष्ट आणि भयंकर पद्धतीमुळे जगभरातील सामान्य वापरकर्ते आणि प्रसारमाध्यमांमध्ये तो 'फ्रायडे द थर्टीन' या नावानेच अधिक ओळखला जाऊ लागला. त्या काळात आजच्यासारखे इंटरनेट, वाय-फाय किंवा पेन ड्राईव्हचे जाळे नव्हते. बहुतांश संगणक 'एमएस-डॉस' (MS-DOS) या मायक्रोसॉफ्टच्या जुन्या आणि पूर्णपणे कमांड-आधारित कार्यप्रणालीवर (ऑपरेटिंग सिस्टमवर) चालायचे. माहितीची देवाणघेवाण करण्यासाठी ५.२५ इंच किंवा ३.५ इंचाच्या 'फ्लॉपी डिस्क'चा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जायचा. याच फ्लॉपी डिस्क्स या विषाणूच्या प्रसाराचे मुख्य माध्यम बनल्या. जेव्हा एखादी संक्रमित फ्लॉपी डिस्क निरोगी संगणकात घातली जायची आणि त्यातील फाईल उघडली जायची, तेव्हा हा विषाणू अतिशय गुपचूपपणे त्या नवीन संगणकात प्रवेश करायचा. आजच्यासारखे एका सेकंदात जगभरात पसरणारे व्हायरस तेव्हा नव्हते, पण तरीही केवळ फ्लॉपी डिस्कच्या माध्यमातून या विषाणूने जगभरातील अनेक देश पादाक्रांत केले होते.
या विषाणूचे कार्य अतिशय लपून-छपून आणि हुशारीने चालायचे. तो एखाद्या चोरट्यासारखा संगणकाच्या मुख्य मेमरीमध्ये (RAM) जाऊन बसायचा. एकदा का हा विषाणू संगणकाच्या मेमरीमध्ये सक्रिय झाला की, त्यानंतर वापरकर्ता जे जे प्रोग्रॅम उघडायचा, त्या प्रत्येक प्रोग्रॅमच्या फाईलमध्ये हा विषाणू स्वतःची एक प्रत तयार करून चिकटवून द्यायचा. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, तो स्वतःला सतत वाढवत राहायचा. इतर सामान्य दिवशी हा विषाणू संगणकाचे कोणतेही थेट आणि मोठे नुकसान करत नसे. त्यामुळे वापरकर्त्याला आपला संगणक आजारी पडला आहे याची साधी भणकही लागत नसे. पण या विषाणूमुळे फाईल्सचा आकार सतत वाढत जायचा. एकाच फाईलमध्ये विषाणू पुन्हा पुन्हा स्वतःला जोडत गेल्यामुळे फाईल अनावश्यकपणे मोठी व्हायची आणि पर्यायाने संगणकाचा काम करण्याचा वेग खूपच मंदावायचा. अनेकदा संगणकाची स्क्रीन अचानक काळी पडायची किंवा कीबोर्डवर टाईप केलेले शब्द स्क्रीनवर संथ गतीने उमटायचे. या विशिष्ट लक्षणांवरून जाणकार लोक ओळखायचे की त्यांच्या संगणकाला जेरुसलेम किंवा फ्रायडे द थर्टीन विषाणूची लागण झाली आहे.
मात्र, या विषाणूचा खरा रौद्र अवतार तेव्हा पाहायला मिळायचा, जेव्हा संगणकाच्या अंतर्गत कॅलेंडरमध्ये १३ तारीख आणि शुक्रवार असा योग जुळून यायचा. या विषाणूच्या प्रोग्रॅमिंगमध्ये एक 'लॉजिक बॉम्ब' लपवलेला होता, जो केवळ आणि केवळ महिन्याच्या १३ तारखेला जर शुक्रवार असेल, तरच फुटायचा. या अशुभ दिवशी विषाणूची कार्यपद्धती पूर्णपणे बदलून जायची. एरवी फक्त फाईल्सचा आकार वाढवणारा हा विषाणू १३ तारखेच्या शुक्रवारी अचानक विध्वंसक बनायचा. या दिवशी वापरकर्त्याने आपल्या संगणकावर कोणताही संक्रमित प्रोग्रॅम किंवा सॉफ्टवेअर उघडण्याचा प्रयत्न केल्यास, हा विषाणू त्या प्रोग्रॅमला उघडू देण्याऐवजी ती संपूर्ण फाईलच संगणकातून कायमची नष्ट (डिलीट) करून टाकायचा. म्हणजेच, तुम्ही कामासाठी जो प्रोग्रॅम वापरायला जाल, तो प्रोग्रॅम कायमचा नाहीसा व्हायचा. यामुळे हजारो लोकांचे महत्त्वाचे सॉफ्टवेअर्स, कामाचे प्रोग्रॅम्स आणि डेटा एका झटक्यात नष्ट व्हायचा. सर्वात मोठी अडचण ही होती की त्या काळात नष्ट झालेला डेटा परत मिळवण्याचे (डेटा रिकव्हरी) कोणतेही प्रगत मार्ग उपलब्ध नव्हते. त्यामुळे एकदा का फाईल गेली, की ती कायमचीच गेली असे मानले जायचे.
या विषाणूची दहशत इतकी भयानक होती की १९८० आणि १९९० च्या दशकात जगभरातील अनेक मोठमोठ्या कंपन्या, बँका, विद्यापीठे आणि सरकारी कार्यालये दहशतीखाली वावरत असत. जेव्हा जेव्हा कॅलेंडरमध्ये फ्रायडे द थर्टीन जवळ यायचा, तेव्हा तंत्रज्ञान विश्वात एकच हाहाकार उडायचा. अनेक कंपन्यांचे मालक आणि सिस्टीम ॲडमिनिस्ट्रेटर्स सुरक्षेचा उपाय म्हणून १३ तारखेच्या शुक्रवारी आपले सर्व संगणक पूर्णपणे बंद ठेवणेच पसंत करत असत. "काम बुडाले तरी चालेल, पण संगणकातील बहुमूल्य डेटा आणि प्रोग्रॅम्स नष्ट होता कामा नयेत," अशी त्यांची भूमिका असायची. काही हुशार तंत्रज्ञ लोकांनी यावर एक तात्पुरता उपाय शोधून काढला होता. ते १३ तारखेच्या आदल्या दिवशीच संगणकाची तारीख मॅन्युअली बदलून थेट १४ तारीख करून टाकायचे, जेणेकरून विषाणूला शुक्रवार आणि १३ तारीख असा ट्रिगर मिळणारच नाही आणि तो सुप्तावस्थेतच राहील. हा एक साधा पण प्रभावी उपाय होता, ज्याने अनेकांचे संगणक वाचवले. पण यावरूनच या विषाणूने खऱ्या अर्थाने संपूर्ण कॉर्पोरेट जगाला कसे वेठीस धरले होते, याची प्रचिती येते.
प्रत्येक संकटातून एक नवीन संधी निर्माण होते, असे म्हटले जाते. फ्रायडे द थर्टीन या विषाणूनेही संगणक सुरक्षेच्या क्षेत्रात एका मोठ्या क्रांतीची बीजे रोवली. या विषाणूच्या हल्ल्यांनंतरच जगभरातील तंत्रज्ञान क्षेत्रातील तज्ज्ञांना संगणक सुरक्षेचे गांभीर्य खऱ्या अर्थाने समजले. यातूनच 'अँटीव्हायरस' (विषाणूरोधक) सॉफ्टवेअरच्या कल्पनेने मूळ धरले. तोपर्यंत लोकांना अँटीव्हायरस काय असतो आणि त्याची गरज काय, हे फारसे माहीत नव्हते. पण या विषाणूने लोकांना अँटीव्हायरस खरेदी करण्यासाठी आणि आपले संगणक सुरक्षित ठेवण्यासाठी प्रवृत्त केले. एका अर्थाने, आजचा अब्जावधी डॉलर्सचा सायबर सुरक्षा आणि अँटीव्हायरस उद्योग उभा राहण्यामागे या विषाणूने निर्माण केलेली भीती हे एक मोठे कारण होते. अनेक संशोधकांनी या विषाणूला कसे ओळखावे आणि त्याला संगणकातून कसे काढून टाकावे, यावर सखोल अभ्यास करून पहिली काही व्यावसायिक अँटीव्हायरस सॉफ्टवेअर्स बाजारात आणली आणि सुरक्षेच्या एका नव्या पर्वाची सुरुवात झाली.
काळ पुढे सरकत गेला तसतसे संगणक तंत्रज्ञान अतिशय वेगाने प्रगत झाले. मायक्रोसॉफ्टने 'एमएस-डॉस' या जुन्या प्रणालीची जागा 'विंडोज' या नवीन आणि अधिक सुरक्षित ग्राफिकल प्रणालीने घेतली. फ्लॉपी डिस्क्स इतिहासजमा झाल्या आणि सीडी, पेन ड्राईव्ह व नंतर इंटरनेटचा काळ आला. या बदलत्या तंत्रज्ञानामुळे आणि जुन्या ऑपरेटिंग सिस्टीमचा वापर थांबल्यामुळे फ्रायडे द थर्टीन या जुन्या विषाणूचा प्रभाव आपोआपच संपुष्टात आला. आजच्या आधुनिक विंडोज, ॲपलच्या मॅक किंवा लिनक्ससारख्या प्रगत आणि अत्यंत सुरक्षित कार्यप्रणालींवर हा जुना विषाणू अजिबात काम करू शकत नाही. त्यामुळे आजच्या तारखेला या विषाणूची कोणतीही प्रत्यक्ष भीती उरलेली नाही. तो आता फक्त सायबर सुरक्षेच्या इतिहासातील एक विस्मयकारक अध्याय बनून राहिला आहे. असे असले तरी, डिजिटल विश्वाच्या सुरुवातीच्या काळात या विषाणूने जी दहशत निर्माण केली होती, ती कधीही विसरता येण्यासारखी नाही. या विषाणूने तंत्रज्ञान विश्वाला एक महत्त्वाचा धडा शिकवला की, संगणक जितके उपयोगी आणि शक्तिशाली आहेत, तितकेच ते असुरक्षित आणि धोक्याचेही असू शकतात. 'फ्रायडे द थर्टीन' हा फक्त एक विषाणू नव्हता, तर ती डिजिटल युगाची पहिली मोठी धोक्याची घंटा होती, जिने आजच्या प्रगत आणि गुंतागुंतीच्या सायबर सुरक्षेचा भक्कम पाया रचला.
--- तुषार भ. कुटे
#संगणक #विषाणू #तंत्रज्ञान
या विषाणूचे कार्य अतिशय लपून-छपून आणि हुशारीने चालायचे. तो एखाद्या चोरट्यासारखा संगणकाच्या मुख्य मेमरीमध्ये (RAM) जाऊन बसायचा. एकदा का हा विषाणू संगणकाच्या मेमरीमध्ये सक्रिय झाला की, त्यानंतर वापरकर्ता जे जे प्रोग्रॅम उघडायचा, त्या प्रत्येक प्रोग्रॅमच्या फाईलमध्ये हा विषाणू स्वतःची एक प्रत तयार करून चिकटवून द्यायचा. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, तो स्वतःला सतत वाढवत राहायचा. इतर सामान्य दिवशी हा विषाणू संगणकाचे कोणतेही थेट आणि मोठे नुकसान करत नसे. त्यामुळे वापरकर्त्याला आपला संगणक आजारी पडला आहे याची साधी भणकही लागत नसे. पण या विषाणूमुळे फाईल्सचा आकार सतत वाढत जायचा. एकाच फाईलमध्ये विषाणू पुन्हा पुन्हा स्वतःला जोडत गेल्यामुळे फाईल अनावश्यकपणे मोठी व्हायची आणि पर्यायाने संगणकाचा काम करण्याचा वेग खूपच मंदावायचा. अनेकदा संगणकाची स्क्रीन अचानक काळी पडायची किंवा कीबोर्डवर टाईप केलेले शब्द स्क्रीनवर संथ गतीने उमटायचे. या विशिष्ट लक्षणांवरून जाणकार लोक ओळखायचे की त्यांच्या संगणकाला जेरुसलेम किंवा फ्रायडे द थर्टीन विषाणूची लागण झाली आहे.
मात्र, या विषाणूचा खरा रौद्र अवतार तेव्हा पाहायला मिळायचा, जेव्हा संगणकाच्या अंतर्गत कॅलेंडरमध्ये १३ तारीख आणि शुक्रवार असा योग जुळून यायचा. या विषाणूच्या प्रोग्रॅमिंगमध्ये एक 'लॉजिक बॉम्ब' लपवलेला होता, जो केवळ आणि केवळ महिन्याच्या १३ तारखेला जर शुक्रवार असेल, तरच फुटायचा. या अशुभ दिवशी विषाणूची कार्यपद्धती पूर्णपणे बदलून जायची. एरवी फक्त फाईल्सचा आकार वाढवणारा हा विषाणू १३ तारखेच्या शुक्रवारी अचानक विध्वंसक बनायचा. या दिवशी वापरकर्त्याने आपल्या संगणकावर कोणताही संक्रमित प्रोग्रॅम किंवा सॉफ्टवेअर उघडण्याचा प्रयत्न केल्यास, हा विषाणू त्या प्रोग्रॅमला उघडू देण्याऐवजी ती संपूर्ण फाईलच संगणकातून कायमची नष्ट (डिलीट) करून टाकायचा. म्हणजेच, तुम्ही कामासाठी जो प्रोग्रॅम वापरायला जाल, तो प्रोग्रॅम कायमचा नाहीसा व्हायचा. यामुळे हजारो लोकांचे महत्त्वाचे सॉफ्टवेअर्स, कामाचे प्रोग्रॅम्स आणि डेटा एका झटक्यात नष्ट व्हायचा. सर्वात मोठी अडचण ही होती की त्या काळात नष्ट झालेला डेटा परत मिळवण्याचे (डेटा रिकव्हरी) कोणतेही प्रगत मार्ग उपलब्ध नव्हते. त्यामुळे एकदा का फाईल गेली, की ती कायमचीच गेली असे मानले जायचे.
या विषाणूची दहशत इतकी भयानक होती की १९८० आणि १९९० च्या दशकात जगभरातील अनेक मोठमोठ्या कंपन्या, बँका, विद्यापीठे आणि सरकारी कार्यालये दहशतीखाली वावरत असत. जेव्हा जेव्हा कॅलेंडरमध्ये फ्रायडे द थर्टीन जवळ यायचा, तेव्हा तंत्रज्ञान विश्वात एकच हाहाकार उडायचा. अनेक कंपन्यांचे मालक आणि सिस्टीम ॲडमिनिस्ट्रेटर्स सुरक्षेचा उपाय म्हणून १३ तारखेच्या शुक्रवारी आपले सर्व संगणक पूर्णपणे बंद ठेवणेच पसंत करत असत. "काम बुडाले तरी चालेल, पण संगणकातील बहुमूल्य डेटा आणि प्रोग्रॅम्स नष्ट होता कामा नयेत," अशी त्यांची भूमिका असायची. काही हुशार तंत्रज्ञ लोकांनी यावर एक तात्पुरता उपाय शोधून काढला होता. ते १३ तारखेच्या आदल्या दिवशीच संगणकाची तारीख मॅन्युअली बदलून थेट १४ तारीख करून टाकायचे, जेणेकरून विषाणूला शुक्रवार आणि १३ तारीख असा ट्रिगर मिळणारच नाही आणि तो सुप्तावस्थेतच राहील. हा एक साधा पण प्रभावी उपाय होता, ज्याने अनेकांचे संगणक वाचवले. पण यावरूनच या विषाणूने खऱ्या अर्थाने संपूर्ण कॉर्पोरेट जगाला कसे वेठीस धरले होते, याची प्रचिती येते.
प्रत्येक संकटातून एक नवीन संधी निर्माण होते, असे म्हटले जाते. फ्रायडे द थर्टीन या विषाणूनेही संगणक सुरक्षेच्या क्षेत्रात एका मोठ्या क्रांतीची बीजे रोवली. या विषाणूच्या हल्ल्यांनंतरच जगभरातील तंत्रज्ञान क्षेत्रातील तज्ज्ञांना संगणक सुरक्षेचे गांभीर्य खऱ्या अर्थाने समजले. यातूनच 'अँटीव्हायरस' (विषाणूरोधक) सॉफ्टवेअरच्या कल्पनेने मूळ धरले. तोपर्यंत लोकांना अँटीव्हायरस काय असतो आणि त्याची गरज काय, हे फारसे माहीत नव्हते. पण या विषाणूने लोकांना अँटीव्हायरस खरेदी करण्यासाठी आणि आपले संगणक सुरक्षित ठेवण्यासाठी प्रवृत्त केले. एका अर्थाने, आजचा अब्जावधी डॉलर्सचा सायबर सुरक्षा आणि अँटीव्हायरस उद्योग उभा राहण्यामागे या विषाणूने निर्माण केलेली भीती हे एक मोठे कारण होते. अनेक संशोधकांनी या विषाणूला कसे ओळखावे आणि त्याला संगणकातून कसे काढून टाकावे, यावर सखोल अभ्यास करून पहिली काही व्यावसायिक अँटीव्हायरस सॉफ्टवेअर्स बाजारात आणली आणि सुरक्षेच्या एका नव्या पर्वाची सुरुवात झाली.
काळ पुढे सरकत गेला तसतसे संगणक तंत्रज्ञान अतिशय वेगाने प्रगत झाले. मायक्रोसॉफ्टने 'एमएस-डॉस' या जुन्या प्रणालीची जागा 'विंडोज' या नवीन आणि अधिक सुरक्षित ग्राफिकल प्रणालीने घेतली. फ्लॉपी डिस्क्स इतिहासजमा झाल्या आणि सीडी, पेन ड्राईव्ह व नंतर इंटरनेटचा काळ आला. या बदलत्या तंत्रज्ञानामुळे आणि जुन्या ऑपरेटिंग सिस्टीमचा वापर थांबल्यामुळे फ्रायडे द थर्टीन या जुन्या विषाणूचा प्रभाव आपोआपच संपुष्टात आला. आजच्या आधुनिक विंडोज, ॲपलच्या मॅक किंवा लिनक्ससारख्या प्रगत आणि अत्यंत सुरक्षित कार्यप्रणालींवर हा जुना विषाणू अजिबात काम करू शकत नाही. त्यामुळे आजच्या तारखेला या विषाणूची कोणतीही प्रत्यक्ष भीती उरलेली नाही. तो आता फक्त सायबर सुरक्षेच्या इतिहासातील एक विस्मयकारक अध्याय बनून राहिला आहे. असे असले तरी, डिजिटल विश्वाच्या सुरुवातीच्या काळात या विषाणूने जी दहशत निर्माण केली होती, ती कधीही विसरता येण्यासारखी नाही. या विषाणूने तंत्रज्ञान विश्वाला एक महत्त्वाचा धडा शिकवला की, संगणक जितके उपयोगी आणि शक्तिशाली आहेत, तितकेच ते असुरक्षित आणि धोक्याचेही असू शकतात. 'फ्रायडे द थर्टीन' हा फक्त एक विषाणू नव्हता, तर ती डिजिटल युगाची पहिली मोठी धोक्याची घंटा होती, जिने आजच्या प्रगत आणि गुंतागुंतीच्या सायबर सुरक्षेचा भक्कम पाया रचला.
--- तुषार भ. कुटे
#संगणक #विषाणू #तंत्रज्ञान
No comments:
Post a Comment
to: tushar.kute@gmail.com