'एका शिकारीची गोष्ट': निसर्गसंवर्धनाचा आणि एका ध्येयवेड्या पर्यावरणवाद्याचा संघर्ष

आजच्या आधुनिक आणि तथाकथित विकासाच्या युगात पर्यावरण हा मानवाच्या दृष्टिकोनातून नगण्य आणि सातत्याने दुर्लक्षित राहिला जाणारा विषय बनला आहे. या अथांग पृथ्वीवरील संपूर्ण निसर्गावर आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीवर केवळ आपलाच हक्क आहे, या भ्रामक अहंकारात मानवाच्या नवनवीन पिढ्या तयार होत आहेत आणि याच अघोरी वृत्तीमुळे निसर्गाची ओरबाडणूक अव्याहतपणे सुरू आहे. अशा या स्वार्थी जगात जेव्हा काही निसर्गप्रेमी मंडळी पर्यावरणाच्या रक्षणासाठी निष्ठेने पुढे येतात, तेव्हा हा पांढरपेशा समाज त्यांना केवळ विकासातील अडथळा किंवा वेडपट ठरवतो. निसर्गाचा समतोल राखण्याशी ना समाजाला काही देणेघेणे असते, ना सरकारला. अशा प्रतिकूल परिस्थितीतही जे पर्यावरणप्रेमी निकराने आणि एकाकी झुंज देतात, त्यांचे कार्य खऱ्या अर्थाने कौतुकास्पद ठरते. अशाच एका ध्येयवेड्या पर्यावरणवाद्याची, म्हणजेच राजेंद्र केरकर यांची संघर्षगाथा लेखक डॉ. रुपेश पाटकर यांनी 'एका शिकारीची गोष्ट' या त्यांच्या छोटेखानी पुस्तकातून प्रभावीपणे मांडली आहे.

महाराष्ट्र आणि गोवा राज्यांच्या सीमेवर वसलेले म्हादई अभयारण्य हे या कथेचे केंद्रस्थान आहे. या घनदाट अभयारण्यात वाघांचा मुक्त वावर आहे, ही बाब अनेकांना माहीत असूनही ती जाणीवपूर्वक सरकारदरबारी लपवली जाते; जेणेकरून हा परिसर संरक्षित वन्यक्षेत्र म्हणून घोषित होऊ नये आणि तिथे बेसुमार खाणकाम करता यावे. अशातच एके दिवशी या अभयारण्यात एका वाघाची निर्घृण शिकार होते. महिनाभर या घटनेचा थांगपत्ता ना प्रशासनाला लागतो, ना आजूबाजूच्या गावांना. पण जेव्हा ही बातमी राजेंद्र केरकर यांच्यापर्यंत पोहोचते, तेव्हा एका वाघाचा मृत्यू सिद्ध करण्यासाठी त्यांचा एक प्रदीर्घ आणि एकाकी संघर्ष सुरू होतो. केवळ एका वाघासाठी आपल्या गावाची बदनामी होतेय, या भावनेतून स्थानिक लोकही केरकर यांच्या विरोधात उभे ठाकतात. पण निसर्गसाखळीतील प्रत्येक घटक कसा महत्त्वाचा आहे आणि ही साखळी तुटली तर मानवाचाही कसा विनाश होईल, हे केरकर सर अतिशय तर्कशुद्ध आणि विज्ञानवादी दृष्टिकोनातून लोकांना समजावून सांगतात. त्यांच्या या शंभर टक्के वास्तववादी आणि समतोल विचारसरणीची प्रचिती हे पुस्तक वाचताना पावलोपावली येते. अखेरीस एका वाघाच्या शिकारीला वाचा फोडण्यासाठी त्यांनी केलेली ही प्रामाणिक धडपड फळाला येते, हेच या पुस्तकाचे आणि त्यांच्या संघर्षाचे मोठे फलित आहे.
अवघ्या नव्वद पानांच्या या पुस्तकातून निसर्गाकडे पाहण्याचा एक अतिशय व्यापक आणि सकारात्मक दृष्टिकोन वाचकांना मिळतो. लेखकाने एका घटनेच्या माध्यमातून 'झुंडीचे मानसशास्त्र' अत्यंत अचूकपणे उलगडून दाखवले आहे; जोपर्यंत एखादी वाईट घटना उघडकीस येत नाही, तोपर्यंत समाजाला तिचे गांभीर्य समजत नाही. या पुस्तकात मानवी उपभोग आणि निसर्गावर पडणारा ताण यावरही सखोल भाष्य केले आहे. गरज नसताना केवळ पैसा आणि प्रतिष्ठेच्या हव्यासापोटी मानव अधिकाधिक वस्तूंवर हक्क सांगू लागला आहे, ज्यातून निसर्गाचीच अपरिमित हानी होत आहे. पर्यावरणशास्त्रातील 'अशक्यतेचा सिद्धांत' (Impossibility Theorem) येथे अतिशय चपखलपणे मांडला आहे; ज्यानुसार जर जगातील प्रत्येक माणसाने अमेरिकन नागरिकांप्रमाणे अमर्याद उपभोग घेण्याचे ठरवले, तर त्यासाठी तब्बल सहा पृथ्वींची गरज भासेल. नैसर्गिक स्रोत मर्यादित असताना त्यातून अमर्याद उत्पादन शक्य नाही, हा विचार अनेक विद्वानांनाही पचनी पडत नाही. याच संदर्भात राष्ट्रपिता महात्मा गांधीजींचा तो अजरामर विचार आठवतो की, निसर्गाकडे प्रत्येकाची गरज भागवण्याची क्षमता नक्कीच आहे, परंतु कोणाचीही हाव किंवा लोभ पूर्ण करण्याची क्षमता निसर्गाकडे नाही.
आज सत्ताधारी पक्ष कोणताही असो, त्यांच्या विकासाची व्याख्या केवळ रस्ते, गगनचुंबी इमारती, कारखाने आणि पैशांची रेलचेल इथपर्यंतच मर्यादित राहिली आहे. जगातील कोणतीही भौतिक वस्तू निर्माण करण्यासाठी केवळ मानवी श्रम आणि निसर्ग याच दोन गोष्टींची आवश्यकता असते. श्रम करण्यासाठी बेरोजगारांची मोठी फौज उपलब्ध असल्याने, विकासाच्या नावाखाली थेट जंगले आणि खनिजांवरच दरोडा टाकला जातो. या लुटीत कायदे आणि व्याघ्रप्रकल्पांसारखी संरक्षित क्षेत्रे अडथळा ठरत असल्यानेच पर्यावरणवाद्यांना विरोध दर्शवला जातो. आजच्या समाजात निसर्गाविषयी संवेदनशील असणाऱ्यांची मोठी वाणवा आहे. त्यामुळे एक खऱ्या अर्थाने सुशिक्षित समाज घडवायचा असेल, तर तळागाळापासून पर्यावरण संवर्धनाची सखोल जाणीव रुजायला हवी. 'विकास' या शब्दाची मूळ व्याख्याच पूर्णपणे बदलण्याची गरज असून, भौतिक विकासाआधी 'पर्यावरणीय विकास' हाच आपला सर्वोच्च प्राधान्यक्रम असायला हवा. अत्यंत मोजक्या आणि सोप्या शब्दांत आभाळभर मोठे विचार देणारे डॉ. रुपेश पाटकर यांचे 'एका शिकारीची गोष्ट' हे पुस्तक प्रत्येकाने आवर्जून वाचावे असेच आहे.

--- तुषार भ. कुटे

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #पर्यावरण #निसर्ग #गोवा #वाघ #शिकार