Monday, November 16, 2026

भाषेचा गुंता आणि मराठी तरुणांचा हरवलेला आत्मविश्वास

अनेक राष्ट्रीय संस्थांमध्ये आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स सारख्या आधुनिक विषयावर प्रशिक्षण देत असताना, मला एक चित्र नेहमी पाहायला मिळते. विद्येचे माहेरघर असलेल्या पुण्यामध्ये, नोकरीच्या आणि उज्ज्वल भविष्याच्या शोधात देशाच्या कानाकोपऱ्यातून असंख्य विद्यार्थी शिक्षणासाठी दाखल झालेले असतात. साहजिकच, या विद्यार्थी वर्गामध्ये महाराष्ट्राच्या विविध भागांतून आलेल्या आपल्या मराठी मुलांचा टक्का लक्षणीय असतो. वर्गात संपूर्ण भारतातून आलेले विद्यार्थी असल्यामुळे, सर्वांना एकाच सूत्रात बांधून शिकवण्यासाठी संवादाचे मुख्य माध्यम म्हणून इंग्रजी भाषेचाच आधार घ्यावा लागतो. आजमितीला भारतात अशी कोणतीही शाळा नाही जिथे इंग्रजी शिकवली जात नाही, आणि तंत्रज्ञानाच्या या जागतिक प्रवाहात टिकून राहण्यासाठी ही आंतरराष्ट्रीय भाषा सर्वांनाच अवगत असणे गरजेचे असते.

प्रशिक्षणाच्या दरम्यान जेव्हा या मुलांशी प्रत्यक्ष संवाद साधण्याचा योग येतो, तेव्हा एक खेदजनक बाब प्रकर्षाने जाणवते. ती म्हणजे, आपली मराठी मुले इंग्रजीतून बोलण्यास स्पष्टपणे टाळाटाळ करताना दिसतात. इंग्रजीला पर्याय म्हणून ते अत्यंत सहजपणे हिंदी भाषेचा आधार घेतात. एकीकडे उत्तर भारतातील मुले त्यांच्या स्थानिक हिंदीतून बिनधास्तपणे आणि आत्मविश्वासाने संवाद साधतात. तर दुसरीकडे, दक्षिण भारतातील मुले इंग्रजीला अजिबात सोडत नाहीत; त्यांचा सर्व संवाद केवळ आणि केवळ इंग्रजीतूनच चालतो. या तुलनेत, आपल्या मराठी मुलांची ती खास 'आंतरराष्ट्रीय हिंदी' आणि त्यांचा इंग्रजी बोलण्यातील न्यूनगंड लगेच उघडा पडतो.

या भाषिक न्यूनगंडाचा सर्वात मोठा आणि थेट फटका या मुलांना 'कॅम्पस प्लेसमेंट'च्या आणि प्रत्यक्ष नोकरीच्या मुलाखतींच्या वेळी बसतो. संवादाच्या या महत्त्वाच्या टप्प्यावर आपली मराठी मुले संवाद कौशल्याअभावी मागे पडतात आणि इतर भाषक मुले सहजपणे त्यांच्या पुढे बाजी मारून जातात. दुर्दैवाची गोष्ट म्हणजे, महाराष्ट्रात अगदी इंग्रजी माध्यमातून शिक्षण घेतलेली मुलेदेखील प्रत्यक्ष संवादात इंग्रजीतून बोलण्याचे कष्ट घेत नाहीत, हे एक विदारक सत्य आहे. प्रत्येक ठिकाणी स्वतःच्या माथी हिंदी भाषा मारून घेण्याची ही सवय त्यांच्या मुळावर येते. पुढे जाऊन, "आम्हाला इंग्रजी येत नाही" या भीतीतून हीच पिढी स्वतःच्या मुलांना इंग्रजी माध्यमाच्या शाळांमध्ये दाखल करते. परंतु, घरात आणि बाहेर संवादासाठी पुन्हा हिंदीचाच वापर होत असल्याने, ती पुढची पिढीही इंग्रजी शाळेत जाऊन हिंदीतूनच शिकते आणि इंग्रजी येत नसल्याची बोंब मारत राहते. हे एक दुष्टचक्र बनले असून ते अव्याहतपणे असेच चालू राहते.

थोडक्यात सांगायचे तर, दुसऱ्यांची भाषा अकारण आपल्या माथी मारून घेऊन आपण स्वतःचे किती मोठे आणि न भरून येणारे व्यावसायिक नुकसान करत आहोत, हे दुर्दैवाने आजच्या तरुण पिढीच्या लक्षात येत नाही. आपल्याला व्यवहारापुरती माहीत असलेली भाषा आपण आपल्या मातृभाषेच्या आणि जागतिक व्यवहाराच्या इंग्रजी भाषेच्याही वर नेऊन ठेवली आहे. जोपर्यंत तुम्ही एखादी भाषा संवादात आणत नाही, ती प्रत्यक्षात बोलण्याचा प्रयत्न करत नाही, तोपर्यंत ती भाषा तुम्हाला अवगत कशी होणार? हा एक मूलभूत आणि प्रत्येकाने आत्मपरीक्षण करायला लावणारा प्रश्न आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #हिंदी #इंग्रजी #भाषा 

No comments:

Post a Comment

to: tushar.kute@gmail.com