Saturday, November 21, 2026

सगळेच गणित उलटे झाले का? धोकादायक श्रमाऐवजी मानवी सर्जनशीलतेवर कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे अतिक्रमण

गेल्या अनेक दशकांपासून माणसाने यंत्रांच्या आणि तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीबद्दल एक ठोस आणि आश्वासक स्वप्न पाहिले होते. यंत्रे माणसाचे कष्टाचे आणि जीवावर बेतणारे काम करतील, जेणेकरून माणसाला विचार करण्यासाठी, कला जोपासण्यासाठी आणि सर्जनशीलतेचा आनंद घेण्यासाठी पुरेसा वेळ मिळेल, अशी ती साधी अपेक्षा होती. मात्र, आज कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या क्षेत्रात जे घडत आहे, ते पाहता आपण सगळेच गणित उलटे करून बसलो आहोत की काय, असा गंभीर प्रश्न जगभरात विचारला जात आहे. जनरेटिव्ह कृत्रिम बुद्धिमत्ता ज्या वेगाने लेखन, चित्रकला आणि इतर सर्जनशील क्षेत्रांमध्ये शिरकाव करत आहे, त्यातून आता सर्वसामान्यांमध्ये तीव्र नाराजी निर्माण होऊ लागली आहे. प्यू रिसर्च सेंटरच्या २०२५ मधील एका महत्त्वाच्या अहवालानुसार, कामाच्या ठिकाणी भविष्यात होणाऱ्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वापराबाबत कामगारांमध्ये आशेपेक्षा चिंतेचे वातावरण जास्त आहे. तंत्रज्ञानाच्या प्राधान्यक्रमात तातडीने बदल करून ते पुन्हा धोकादायक शारीरिक श्रमाच्या स्वयंचलनाकडे वळवावे, अशी जोरदार मागणी आता पुढे येत आहे.


रोबोटिक्स आणि स्वयंचलित यंत्रणांचे मूळ आश्वासन अगदी स्पष्ट होते. जगातील सर्वात अस्वच्छ, धोकादायक आणि प्रचंड शारीरिक कष्टाची कामे यंत्रांच्या खांद्यावर सोपवणे, हेच या तंत्रज्ञानाचे मुख्य ध्येय मानले गेले होते. खोल समुद्रातील कचरा साफ करणे असो किंवा भूगर्भातील काळोख्या आणि जीवघेण्या खाणींमध्ये काम करणे असो, अशा ठिकाणी मानवी जीव धोक्यात घालण्याऐवजी प्रगत रोबोट्सचा वापर केला जाईल, अशी अपेक्षा होती. यातून कामगारांची शारीरिक सुरक्षा वाढेल आणि त्यांना जोखमीच्या कामातून कायमची मुक्ती मिळेल, असा विश्वास तंत्रज्ञान क्षेत्राकडून वारंवार दिला जात होता.

परंतु, सध्याच्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या लाटेने हे संपूर्ण स्वप्नच पालथे केले आहे. शारीरिक सुरक्षिततेला प्राधान्य देण्याऐवजी आणि कामगारांना धोकादायक श्रमातून मुक्त करण्याऐवजी, तंत्रज्ञान क्षेत्रातील बहुतांश गुंतवणूक आणि संशोधन हे केवळ जनरेटिव्ह साधने विकसित करण्याकडे वळवले गेले आहे. ही साधने मानवी लेखन, डिजिटल कलाकृती आणि मोठ्या कंपन्यांची व्यावसायिक सादरीकरणे यांची हुबेहूब नक्कल करण्यात मग्न आहेत. या अनपेक्षित वळणामुळे एक विचित्र आणि विषम परिस्थिती निर्माण झाली आहे. एकीकडे लाखो लेखक, कलाकार, डिझायनर आणि इतर सर्जनशील व्यावसायिकांवर अनपेक्षित आर्थिक संकटाची आणि रोजगार गमावण्याची कुऱ्हाड कोसळत आहे, तर दुसरीकडे उच्च जोखमीची शारीरिक कष्टाची कामे आजही मोठ्या प्रमाणावर मानवी हातांवरच अवलंबून आहेत.

तंत्रज्ञानाच्या या अनपेक्षित दिशेने समाजामध्ये एका खोल सांस्कृतिक आणि तात्त्विक वादविवादाला तोंड फोडले आहे. आपली सामाजिक प्राधान्ये नक्की काय आहेत आणि स्वयंचलनाचा खरा उद्देश काय असावा, यावर आता नव्याने विचारमंथन सुरू झाले आहे. अनेक विचारवंत आणि समीक्षकांच्या मते, मानवी सर्जनशीलतेचे स्वयंचलन करणे म्हणजे माणसाच्या आयुष्याला खरा अर्थ, आनंद आणि समाधान देणाऱ्या गोष्टीच त्याच्याकडून हिरावून घेणे होय. कविता करणे, चित्र काढणे किंवा नवे विचार मांडणे या गोष्टी केवळ पोटापाण्याचे साधन नसून ती माणसाची भावनिक गरज आणि अभिव्यक्ती असते. तीच कामे यंत्रांकडे सोपवली जात असताना, तातडीने सोडवण्याची गरज असलेले पर्यावरणीय आणि औद्योगिक धोके मात्र आजही तसेच अनुत्तरित राहिले आहेत.

अल्गोरिदमवर आधारित मॉडेल्स जसजशी मजकूर आणि कला निर्मितीच्या क्षेत्रावर आपले वर्चस्व प्रस्थापित करत आहेत, तसतसा तंत्रज्ञान विकासक आणि धोरणकर्त्यांवरील सार्वजनिक दबाव वाढत चालला आहे. रोबोटिक्स अभियांत्रिकी आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेची दिशा पुन्हा तिच्या मूळ ध्येयाशी जोडून घ्यावी, हा सूर आता अधिक बळकट होत आहे. मानवी स्व-अभिव्यक्तीची आणि प्रतिभेची जागा घेण्याऐवजी, शारीरिक धोक्यांपासून मानवी जीवाचे रक्षण करणे हेच आधुनिक तंत्रज्ञानाचे खरे यश ठरू शकते. जर ही दिशा वेळेत सुधारली नाही, तर यंत्रे माणसासाठी कला निर्माण करतील आणि माणूस मात्र यंत्रांच्या देखभालीसाठी धोकादायक कष्ट करत राहील, असे विडंबनात्मक भविष्य आपल्यासमोर उभे राहू शकते.

(हाशिम अल-घैली यांच्या लेखावर आधारित)

--- तुषार भ. कुटे 

#सर्जनशीलता #एआय #रोबोट

No comments:

Post a Comment

to: tushar.kute@gmail.com